برنامههایی که رئیسجمهور در حال بررسی آنهاست، فراتر از مواردی است که او هفتهها پیش در بحبوحه اعتراضات گسترده علیه حکومت ایران در نظر داشت.
واشینگتن – ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ به گفته چندین مقام آمریکایی، در روزهای اخیر فهرستی گسترده از گزینههای نظامی احتمالی علیه جمهوری اسلامی به پرزیدنت ترامپ ارائه شده است که هدف آنها وارد کردن آسیب بیشتر به تأسیسات هستهای و موشکی این کشور یا تضعیف رهبر معظم ایران است.
این مقامات که به شرط فاش نشدن نامشان درباره طرحهای نظامی احتمالی صحبت میکردند، گفتند این گزینهها فراتر از پیشنهادهایی است که آقای ترامپ دو هفته پیش برای عمل به وعده خود مبنی بر متوقف کردن کشتار معترضان توسط نیروهای امنیتی دولت ایران و شبهنظامیان وابسته به آنها در نظر گرفته بود.
مجموعه فعلی گزینهها حتی شامل احتمال انجام حملات ضربتی نیروهای آمریکایی به سایتهایی در داخل خاک ایران است؛ این طرحها اکنون در بافتی متفاوت مطرح میشوند، چرا که اعتراضات — دستکم در حال حاضر — به شکلی وحشیانه سرکوب شده است.
آقای ترامپ خواستار آن شده است که ایران گامهای بیشتری برای پایان دادن به تلاشهایش جهت ساخت سلاح هستهای بردارد و حمایت از گروههای نیابتی را که مدتهاست اسرائیل را هدف قرار داده و خاورمیانه را بیثبات کردهاند، متوقف کند. او و دستیاران ارشدش در حال سنجش این موضوع هستند که آیا برای دستیابی به این اهداف و احتمالاً ایجاد تغییر در حکومت، تهدیدهای خود مبنی بر اقدام نظامی را عملی کنند یا خیر.
به گفته مقامات، آقای ترامپ هنوز دستور اقدام نظامی صادر نکرده و از میان گزینههای ارائه شده توسط پنتاگون، انتخابی انجام نداده است. رئیسجمهور همچنان نسبت به یافتن یک راه حل دیپلماتیک تمایل نشان میدهد و برخی مقامات اذعان کردهاند که علنی کردن تهدیدهای نظامی با هدف سوق دادن ایرانیها به پای میز مذاکره است. در روزهای اخیر، او به این موضوع اندیشیده است که آیا «تغییر رژیم» گزینهای عملی خواهد بود یا خیر.
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیهای گفت: «رئیسجمهور ترامپ به عنوان فرمانده کل قدرتمندترین ارتش جهان، گزینههای زیادی در قبال ایران در اختیار دارد. رئیسجمهور اعلام کرده که امیدوار است هیچ اقدامی لازم نباشد، اما رژیم ایران باید پیش از آنکه خیلی دیر شود، توافق کند.»
در بحبوحه اعتراضاتی که هفتهها پیش ایران را فرا گرفت، دولت ترامپ حملاتی را علیه برنامه هستهای جمهوری اسلامی و همچنین هدف قرار دادن اهداف نمادینتر، مانند مقر شبهنظامیانی که مسئول بخش عمدهای از سرکوب اعتراضات بودند، بررسی کرد. اما در آن زمان، پس از آنکه مقامات ایرانی اعلام کردند صدها اعدام برنامهریزی شده را لغو کردهاند و اسرائیل و کشورهای عربی از رئیسجمهور خواستند هرگونه حملهای را به تعویق بیندازد، آقای ترامپ ناگهان اقدام نظامی را منتفی کرد.
مقامات میگویند آقای ترامپ رویکردی مشابه آنچه در قبال ونزوئلا داشت را در پیش گرفته است؛ جایی که ایالات متحده ماهها نیروهای خود را در نزدیکی سواحل آن کشور مستقر کرد تا کارزار فشاری برای برکناری نیکلاس مادورو، رهبر آن کشور، به راه بیندازد. در آن مورد، تلاشها برای متقاعد کردن مادورو به ترک ونزوئلا شکست خورد و منجر به حمله نیروهای آمریکایی به کشور و دستگیری او شد. او و همسرش اکنون در یک بازداشتگاه فدرال در بروکلین منتظر محاکمه هستند.
در مورد ایران، مقامات همچنان تردید دارند که تهران شرایط تعیین شده توسط ایالات متحده را بپذیرد. این شرایط شامل پایان دائمی تمامی فعالیتهای غنیسازی اورانیوم و واگذاری تمام ذخایر هستهای فعلی است؛ از جمله بیش از ۹۶۰ پوند اورانیومی که تا سطح نزدیک به تسلیحاتی غنی شده است. با این حال، بخش عمدهای از این مواد همچنان در زیر آوارهای ناشی از حملات ماه ژوئن مدفون مانده است.
اما خواستهها فراتر از اینهاست و شامل محدودیت بر برد و تعداد موشکهای بالستیک در زرادخانه جمهوری اسلامی، و پایان دادن به تمام حمایتها از گروههای نیابتی در خاورمیانه، از جمله حماس، حزبالله و حوثیهای فعال در یمن میشود. پذیرش محدودیتهای موشکی عملاً حمله ایران به اسرائیل را غیرممکن میسازد.
آقای ترامپ روز چهارشنبه در پستی در شبکههای اجتماعی به ایران هشدار داد که ارتش آماده است «در صورت لزوم، با سرعت و خشونت» حمله کند. ترامپ نوشت: «امیدوارم ایران به سرعت “سر میز بیاید” و بر سر یک توافق منصفانه و عادلانه مذاکره کند — بدون سلاح هستهای — توافقی که برای همه طرفها خوب باشد. زمان رو به پایان است، ثانیهها واقعاً حیاتی هستند!»
اما یک مقام آمریکایی گفت که آقای ترامپ و دستیاران ارشد او به خوبی آگاهند که هرگونه عملیات متعاقب در ایران، بسیار دشوارتر از اقدامی خواهد بود که ایالات متحده در ونزوئلا انجام داد. میزان دشواری و خطر برای نیروهای آمریکایی بسیار بالاتر خواهد بود و ایران رقیبی بسیار توانمندتر از ونزوئلا است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، روز چهارشنبه به سنا گفت که تصور میکند مدیریت «تغییر رژیم» در ایران «حتی بسیار پیچیدهتر» از ونزوئلا باشد.
به همین دلیل، آقای ترامپ همچنان در حال بررسی طیف وسیعی از گزینههاست که به گفته مقامات، میتواند به صورت همزمان یا در ترکیب با هم اجرا شوند.
در میان پرخطرترین گزینهها، اعزام مخفیانه تکاوران آمریکایی برای نابودی یا وارد کردن آسیب جدی به بخشهایی از برنامه هستهای ایران است که در بمباران ماه ژوئن گذشته توسط آمریکا آسیب ندیده بودند. نیروهای آمریکایی مدتهاست برای مأموریتهای ویژه، نظیر ورود به کشورهایی مانند ایران برای هدف قرار دادن سایتهای هستهای یا دیگر اهداف باارزش، تمرین کردهاند.
در حالی که آقای ترامپ مکرراً گفته است برنامه هستهای ایران «محو شده است»، استراتژی امنیت ملی خود او که در پاییز منتشر شد، دیدگاهی واقعبینانهتر داشت و اعلام کرد که حمله ماه ژوئن «برنامه هستهای ایران را به میزان قابلتوجهی تخریب کرده است.»
آقای ترامپ در گذشته ملاحظاتی را درباره اعزام نیروهای زمینی آمریکا ابراز کرده و بارها از عملیات شکستخورده پرزیدنت جیمی کارتر در سال ۱۹۸۰ برای نجات ۵۲ گروگان آمریکایی در ایران، به عنوان دلیلی برای احتیاط یاد کرده است. ترامپ در مصاحبه اخیر خود با نیویورک تایمز، عملیات موفقیتآمیز خود در ونزوئلا را با «سقوط هلیکوپترهای جیمی کارتر در همه جا» مقایسه کرد، اما مقاماتی که با او درباره ایران گفتگو کردهاند میگویند شکست آن عملیات (در طبس) تأثیر عمیقی بر این رئیسجمهور گذاشته است.
گزینه دیگر شامل مجموعهای از حملات علیه اهداف نظامی و سایر مراکز رهبری است که چنان آشفتگیای ایجاد کند که شرایط میدانی را برای نیروهای امنیتی ایران یا سایر نیروها جهت برکناری رهبر ۸۶ ساله، آیتالله علی خامنهای، مهیا سازد. در این گزینه مشخص نیست که در صورت برکناری رهبر، چه کسی بر کشور حکومت خواهد کرد یا اینکه آیا هیچ جانشینی تمایل بیشتری برای معامله با ایالات متحده خواهد داشت یا خیر.
بخش دیگری از انگیزه آقای ترامپ برای ضربه زدن به رهبران ایران، به تلاشهای آنها برای ترور او بازمیگردد. دادستانهای فدرال در نیویورک سال گذشته اعلام کردند که توطئهگران ایرانی درست پیش از انتخاب مجدد آقای ترامپ به عنوان رئیسجمهور، درباره طرحی برای کشتن او گفتگو کرده بودند.
به گفته مقامات، اسرائیل بر گزینه سومی پافشاری میکند: این کشور از ایالات متحده میخواهد که در حمله مجدد به برنامه موشکهای بالستیک ایران با آنها همراه شود؛ برنامهای که مقامات اطلاعاتی میگویند ایران از زمان ویرانی آن توسط اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه ژوئن گذشته، تا حد زیادی آن را بازسازی کرده است.
دریابان علی شمخانی، رئیس نهاد تازهتأسیسی که بر عملیاتهای نظامی در ایران نظارت دارد، روز چهارشنبه اعلام کرد که هرگونه حمله از سوی ایالات متحده به منزله «اعلان جنگ» تلقی خواهد شد و ایران با قدرت پاسخ داده و تلآویو را هدف قرار خواهد داد.
به همین دلیل، مقامات اسرائیلی به شدت نگران برنامه موشکی ایران هستند که میتواند اهداف غیرنظامی و نظامی را در سراسر اسرائیل هدف قرار دهد.
اوایل هفته جاری، مقامات کاخ سفید با سرلشکر شلومی بایندر، رئیس اطلاعات نظامی اسرائیل، دیدار کردند و او گزارشی از دادههای اطلاعاتی درباره ایران به دولت ترامپ ارائه داد. همچنین شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، نیز این هفته برای دیدار با مقامات ارشد دولت ترامپ در واشینگتن به سر میبرد.
مقامات آمریکایی تأکید کردند که این گزینهها و موارد دیگر همچنان در حلقه نزدیک دستیاران ارشد آقای ترامپ در حال صیقل خوردن و بحث هستند و هنوز اجماعی بر سر هدف نهایی هیچگونه اقدام نظامی حاصل نشده است.
همچنین پرسشهای جدی درباره اینکه ایالات متحده در نبود مجوز کنگره، از کدام اختیار قانونی برای حمله به ایران استفاده خواهد کرد، وجود دارد. رؤسای جمهور مدرن بهطور معمول دستور حملات محدود را بدون تأیید کنگره صادر کردهاند، اما این مورد میتواند بسیار متفاوت باشد.
یک کارزار گستردهتر علیه ایران، بهویژه اگر هدف از چنین حملاتی به جای عقب راندن برنامه هستهای، سرنگونی یا تضعیف حکومت باشد، میتواند پرسشهای تند و تیزتری را درباره اینکه آیا رئیسجمهور مرتکب «عمل جنگی» (Act of War) شده است یا خیر، برانگیزد.
در پاسخ، دولت ترامپ به احتمال زیاد در هرگونه توجیه قانونی، به حمایت گسترده ایران از تروریسم استناد خواهد کرد؛ همانطور که در ژانویه ۲۰۲۰، زمانی که آقای ترامپ دستور حمله پهپادی به فرمانده نیروی قدس سپاه، سرلشکر قاسم سلیمانی را صادر کرد، از همین استدلال استفاده نمود.
اگرچه ایالات متحده هرگز مستقیماً شخص آقای خامنهای را به عنوان تروریست تعیین نکرده، اما ایران را به عنوان دولت حامی تروریسم معرفی کرده است. همچنین آقای خامنهای رهبر سپاه پاسداران است که هم ایالات متحده و هم اروپا آن را به عنوان یک سازمان تروریستی تعیین کردهاند.
وزارت دادگستری بر اساس یادداشتی که پس از حمله به ژنرال سلیمانی منتشر شد و بخشهای زیادی از آن لاک گرفته شده بود، آن حمله را قانونی دانست زیرا او «بهطور فعال در حال طراحی نقشههایی برای حملات بیشتر علیه پرسنل نظامی و دیپلماتهای آمریکایی بود.»
هنوز مشخص نیست که آیا کاخ سفید به دنبال کسب نظر حقوقی برای گزینههای مربوط به ایران بوده است یا خیر، اما ارتش به تقویت حضور خود در منطقه ادامه میدهد تا در صورت صدور مجوز اقدام توسط ترامپ، آماده باشد.
مقامات نیروی دریایی این هفته اعلام کردند که ناو هواپیمابر «آبراهام لینکلن»، مسلح به هواپیماهای تهاجمی F/A-18 و جنگندههای رادارگریز F-35، در دریای عرب مستقر شده و کاملاً در فاصله عملیاتی برای حمله به اهداف ایرانی قرار دارد. این ناو توسط سه ناوشکن مجهز به موشک همراهی میشود.
به گفته مقامات آمریکایی، ایالات متحده پیش از این دوازده فروند هواپیمای تهاجمی F-15E دیگر را برای تقویت توان ضربتی به منطقه اعزام کرده است. همچنین پنتاگون سامانههای پدافند هوایی بیشتری از نوع «پاتریوت» و «تاد» (THAAD) را به منطقه فرستاده است تا از نیروهای آمریکایی مستقر در آنجا در برابر حملات تلافیجویانه موشکهای کوتاهبرد و میانبرد ایران محافظت کند.
بمبافکنهای دوربرد مستقر در ایالات متحده که توانایی حمله به اهدافی در داخل ایران را دارند، همچنان در وضعیت آمادهباش بالاتر از حد معمول قرار دارند. پنتاگون دو هفته پیش، زمانی که آقای ترامپ خواستار گزینههایی برای پاسخ به سرکوب خونین اعتراضات در این کشور شد، سطح آمادهباش را افزایش داد.