۱۴ خرداد امسال را میتوان در نقطه تلاقی چهار روایت متفاوت دید: غیبت خامنهای، سالگرد مرگ خمینی، جشن غدیر و تعطیلاتی که برای بسیاری از ایرانیان فرصتی برای سفر و فراغت است.
برای بیش از سه دهه، ۱۴ خرداد یکی از مهمترین روزهای تقویم سیاسی جمهوری اسلامی بود. سالگرد مرگ روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی، نه فقط یک مراسم یادبود، بلکه یکی از مهمترین نمایشهای سیاسی نظام محسوب میشد.
این مراسم هر سال با حضور مقامهای ارشد، پوشش گسترده رسانههای حکومتی و سخنرانی رهبر جمهوری اسلامی برگزار میشد، اما ۱۴ خرداد امسال با تمام سالهای گذشته تفاوت دارد.
این نخستین مراسم سالگرد مرگ خمینی است که پس از کشته شدن علی خامنهای، دیکتاتور ایران، برگزار میشود. فردی که در ۳۶ سال گذشته، مهمترین چهره این مراسم بود.
در دهههای قبل، سخنرانی سالانه رهبر جمهوری اسلامی در «حرم خمینی» به بخش اصلی مراسم تبدیل شده بود. سخنرانیای که بسیاری آن را مهمترین موضعگیری سیاسی سالانه دیکتاتور پیشین ایران میدانستند.
امسال اما این جایگاه خالی است و برگزارکنندگان مراسم اعلام کردهاند بهجای سخنرانی رهبر جدید جمهوری اسلامی، پیام او قرائت خواهد شد.
رهبر زیرزمینی جمهوری اسلامی تاکنون هیچ حضور عمومیای نداشته و قرار نیست در مراسم امسال سخنرانی کند. به این ترتیب، برای نخستین بار در دهههای اخیر، سالگرد ۱۴ خرداد بدون حضور رهبر در جایگاه سخنران اصلی برگزار میشود.
حذف مهمانان خارجی و مراسم «تجدید میثاق»
در سه دهه گذشته، مراسم ۱۴ خرداد علاوه بر جنبه نمادین، نمایش قدرت سازمانی جمهوری اسلامی نیز به شمار میرفت.
هزاران نفر از شهرهای مختلف با اتوبوسهای سازماندهیشده به تهران منتقل میشدند، هیاتهای خارجی در مراسم حضور مییافتند و مقامهای ارشد سیاسی و نظامی در برنامههای مختلف سالگرد شرکت میکردند.
اما امسال دامنه مراسم محدودتر شده است.
مسئولان برگزاری اعلام کردهاند برخلاف سالهای گذشته، برنامههای گسترده «تجدید میثاق» مسئولان برگزار نمیشود و از بسیاری از مقامها و نهادها برای حضور در این برنامهها دعوت نشده است.
همچنین مهمانان خارجی نیز در این مراسم حضور نخواهند داشت.
تلاقی سوگ و سرور
در کنار این تحولات سیاسی، یک اتفاق کمسابقه تقویمی به مراسم امسال رنگ و بوی متفاوتی داده است.
سالگرد مرگ خمینی با «عید غدیر» همزمان شده است. عیدی که شیعیان آن را سالروز اعلام جانشینی علی بن ابیطالب از سوی پیامبر اسلام میدانند و از مهمترین اعیاد مذهبی آنان به شمار میرود.
همزمانی این دو مناسبت باعث شده برای نخستین بار دو روایت متفاوت در یک روز قرار بگیرند؛ روایت سوگواری برای بنیانگذار جمهوری اسلامی و روایت جشن مذهبی غدیر.
نشانههای این تغییر حتی در تصمیمهای اجرایی نیز دیده میشود: در سالهای گذشته، سینماهای کشور در روزهای ۱۴ و ۱۵ خرداد بهطور کامل تعطیل بودند و اکران فیلمها متوقف میشد، اما امسال بهدلیل همزمانی با عید غدیر، سینماها از ساعت ۱۸ فعالیت خود را از سر میگیرند و اکرانهای شبانه برپا خواهد بود.
این اتفاق نشان میدهد فضای جشن غدیر بخشی از محدودیتهای مرسوم این دو روز را کمرنگ کرده است.
همزمان، تهران خود را برای یکی از بزرگترین جشنهای خیابانی عید غدیر آماده میکند. هزاران موکب در مسیر خیابانهای انقلاب و آزادی مستقر خواهند شد و بخش بزرگی از مرکز پایتخت در اختیار برنامههای جشن قرار میگیرد که این تصویر با فضای سنتی سالگرد ۱۴ خرداد تفاوتی آشکار دارد.
تقابل روایت حکومتی و تبوتاب جادهها
البته برای بخش بزرگی از جامعه ایران، ۱۴ و ۱۵ خرداد سالهاست معنایی متفاوت پیدا کرده است. این دو روز به تدریج به یکی از مهمترین تعطیلات ابتدای تابستان تبدیل شدهاند و بسیاری از خانوادهها از آن برای سفرهای کوتاه، دیدارهای خانوادگی یا استراحت استفاده میکنند.
برای بسیاری از جوانانی که سالها پس از انقلاب متولد شدهاند، این روزها بیش از آن که یادآور رویدادهای تاریخی باشند، بخشی از تقویم تعطیلات سالانهاند.
اهمیت سیاسی این روز اما در جای دیگری نهفته است.
مراسم سالگرد خمینی یکی از مهمترین آیینهایی بود که پیوند میان بنیانگذار جمهوری اسلامی و جانشین او را به نمایش میگذاشت.
اکنون هر دو چهره از صحنه غایباند و مراسمی که زمانی یکی از مهمترین نمایشهای اقتدار نظام محسوب میشد، در فضایی برگزار میشود که بیش از هر زمان دیگری با جشن، سفر و زندگی روزمره مردم گره خورده است.
شاید به همین دلیل، ۱۴ خرداد امسال تنها یک سالگرد نباشد، بلکه نشانهای از تغییر جایگاه نمادهایی باشد که جمهوری اسلامی دههها برای ساختن و حفظ آنها سرمایهگذاری کرده بود.
مراسمی که زمانی یکی از مهمترین آیینهای سیاسی نظام به شمار میرفت، اکنون در سایه غیبت چهرههای اصلی، جشن غدیر و تعطیلات عمومی برگزار میشود. ترکیبی که بیش از هر چیز، تغییر رابطه جامعه با نمادها و آیینهای رسمی جمهوری اسلامی را به نمایش میگذارد.