بلومبرگ پنجشنبه ۲۸ خرداد در گزارشی نوشت اگرچه شیخ طحنون بن زاید آل نهیان بیش از هر چیز بهعنوان فردی شناخته میشود که یک امپراتوری اقتصادی ۱.۵ تریلیون دلاری را هدایت میکند اما پشت صحنه، او نقش دیگری نیز بر عهده گرفته است: بازسازی روابط امارات متحده عربی با جمهوری اسلامی.
بهنوشته بلومبرگ، در سه ماهی که از آغاز جنگ منطقهای میگذرد، موضع اولیه و تند ابوظبی به تدریج جای خود را به رویکردی عملگرایانهتر داده که بر تعامل با همسایه بزرگترش، ایران، استوار است. بهگفته افرادی آگاه از موضوع که بهدلیل حساسیت مسائل نخواستند نامشان فاش شود، شیخ طحنون که همزمان مشاور امنیت ملی امارات نیز هست، نقشی کلیدی در این تغییر رویکرد ایفا کرده است.
این شاهزاده، که برادر شیخ محمد بن زاید حاکم ابوظبی است، به ایجاد کانالهای ارتباطی مستقیم با رهبران جمهوری اسلامی کمک کرده و در عین حال روابط نزدیک خود را با دولتهای غربی و متحدان منطقهای حفظ کرده است.
در بیانیهای از سوی یکی از مقامهای امارات آمده است: «سیاست خارجی امارات بر کاهش تنشها و جلوگیری از تشدید بحرانها در سراسر منطقه، همراه با پیشبرد صلح و ثبات پایدار، استوار است. امارات از تلاشها، از جمله تلاشهای ایالات متحده، برای محافظت از مردم منطقه در برابر پیامدهای درگیریها حمایت میکند.»
در سال ۲۰۲۱، شیخ طحنون به عالیرتبهترین مقام اماراتی طی بیش از یک دهه تبدیل شد که به تهران سفر میکرد. این سفر بخشی از تلاش گستردهتر امارات برای ترمیم روابط خود در منطقه، از جمله با ترکیه و قطر، بود.
پنج سال بعد، او بار دیگر همین نقش را بر عهده گرفته است و در مرکز یک چرخش چشمگیر قرار دارد.
امارات از زمان آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴، بیش از هر کشور دیگری هدف حملات جمهوری اسلامی قرار گرفت؛ موضوعی که باعث شد شیخ محمد بن زاید در اقدامی کمسابقه به «دشمنان کشور» هشدار علنی بدهد.
امارات در جریان جنگ چندین بار به اهدافی در خاک ایران حمله کرد و در میان کشورهای عربی منطقه، تهاجمیترین موضع را در برابر جمهوری اسلامی اتخاذ کرد.
هرچند بخش عمده موشکها و پهپادهای ایران رهگیری شدند، اما این حملات ۱۲ کشته در امارات برجای گذاشت و میلیاردها دلار خسارت به بنادر، تاسیسات نفتی و هتلها وارد کرد.
بهگفته یکی از افراد مطلع، امارات تا زمانی که حکومت ایران حملات خود را متوقف نکرده بود، حاضر به آغاز مذاکرات نشد.
پس از توقف حملات، مقامهای امنیتی ابوظبی و تهران برای نخستین بار از آغاز جنگ، به صورت حضوری دیدار کردند.
این هفته، آمریکا و جمهوری اسلامی یادداشت تفاهمی را امضا کردند که آتشبس میان دو طرف را حدود دو ماه دیگر تمدید میکند تا در این مدت درباره پایان دائمی جنگ مذاکره کنند.
این توافق همچنین بازگشایی تنگه هرمز را در نظر گرفته است که گذرگاهی حیاتی برای صادرات امارات به حساب میآید.
یکی از مقامهای امارات در بیانیهای گفت:«امارات بر اهمیت پایبندی کامل به مفاد یادداشت تفاهم تاکید دارد و روابط آینده خود با ایران را بر اساس نتایج توافق نهایی شکل خواهد داد.»
بدبینی نسبت به جمهوری اسلامی
یکی دیگر از افراد آگاه به بلومبرگ گفت واقعیتهای ناشی از اندازه عظیم و نزدیکی جغرافیایی ایران، کشوری با ۹۰ میلیون نفر جمعیت و یکی از بزرگترین ارتشهای جهان که درست آن سوی خلیج فارس قرار دارد، اقتضا میکند که رویکردی عملگرایانه اتخاذ شود.
با این حال، او افزود که با توجه به ابعاد حملات جمهوری اسلامی، عادیسازی روابط احتمالا سالها زمان خواهد برد.
رابرت موگیلنیکی، بنیانگذار موسسه مشاورهای «پولیاسفیر» در پاریس و پژوهشگر موسسه کشورهای عربی خلیج فارس، به بلومبرگ گفت:«اماراتیها میدانند که نمیتوانند به تهران اعتماد کنند. اما این احساس نیز وجود دارد که عدم تعامل با ایران ممکن است هزینههای بسیار سنگینی داشته باشد؛ بهویژه با توجه به مسیری که مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی در پیش گرفته است.»
کشورهای عرب سنی خلیج فارس از دیرباز نسبت به ایران، بهعنوان یک قدرت شیعه با نظامی مبتنی بر حاکمیت مذهبی از زمان انقلاب ۱۳۵۷، بدبین بودهاند.
با این حال، امارات و عربستان در سالهای اخیر تلاشهای خود را برای بهبود روابط با تهران افزایش دادهاند و حتی پیش از آغاز جنگ، از آمریکا خواسته بودند وارد درگیری با جمهوری اسلامی نشود.
اقتصاد در اولویت
بهنوشته بلومبرگ تلاشهای اخیر امارات فقط جنبه دیپلماتیک ندارد.
بهگفته افراد مطلع، این تغییر رویکرد بازتاب تمایل ابوظبی برای محافظت از برنامه تحول اقتصادی خود در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی است.
امارات طی یک دهه گذشته اقتصاد خود را از وابستگی به نفت دور کرده و به مرکزی برای خدمات مالی، هوش مصنوعی و سرمایهگذاری جهانی تبدیل شده است.
این کشور اکنون یکی از مهمترین منابع سرمایه برای شرکتهای سرمایهگذاری خصوصی و صندوقهای پوشش ریسک جهان به شمار میرود؛ موضوعی که ثبات منطقهای را به اولویتی مهم برای والاستریت تبدیل کرده است.
کمتر کسی به اندازه شیخ طحنون در این مسیر نقش داشته است.
او از طریق شبکهای از صندوقهای ثروت ملی و شرکتهای سرمایهگذاری، بر نهادهایی نظارت میکند که به ابزارهای اصلی سرمایهگذاری سرمایههای ابوظبی در سراسر جهان تبدیل شدهاند.
در این مسیر، او با بسیاری از بزرگترین چهرههای تجارت جهانی روابط نزدیکی برقرار کرده و جایگاه خود را بهعنوان حلقه اتصال میان جاهطلبیهای اقتصادی امارات و سیاست خارجی آن تثبیت کرده است.
میرا الحسین، پژوهشگر وابسته دانشگاه ادینبرو، در این مورد به بلومبرگ گفت: «بهطور کلی، شیخ طحنون یکی از زیرکترین و عملگراترین چهرهها در حلقه تصمیمگیری امارات محسوب میشود.»
او افزود: «نقش او در مدیریت آشتی پس از پایان محاصره قطر، جایگاهش را بهطور چشمگیری ارتقا داد؛ موضوعی که بسیاری از اماراتیها آن را اقدامی مهم و ضروری میدانستند.»
نقش محوری در مذاکرات
البته حاکم قدرتمند ابوظبی، شیخ محمد بن زاید، همچنان چهره اصلی سیاست خارجی امارات است. او این هفته در فرانسه حضور داشت و مورد تمجید دونالد ترامپ قرار گرفت.
همچنین ولیعهد ابوظبی، شیخ خالد بن محمد، اخیرا مدیریت یک امپراتوری مالی بزرگ را بر عهده گرفته و در ماه آوریل با شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، دیدار کرده است.
با این حال بلومبرگ تاکید کرد که تلاشهای دیپلماتیک شیخ طحنون در طول جنگ عمدتا دور از توجه رسانهها باقی مانده است.
یکی از نخستین نشانههای نقشآفرینی او در اواخر ماه گذشته آشکار شد؛ زمانی که محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر قطر، با او تماس گرفت تا درباره هماهنگی تلاشها برای حمایت از میانجیگری و کاهش تنشها گفتوگو کند.
پس از هفتهها مذاکرات فشرده، این قطر بود که در نهایت به میانجی اصلی توافق میان آمریکا و جمهوری اسلامی تبدیل شد.
بهگفته منابع آگاه، نخستوزیر قطر به طور منظم شیخ طحنون و همچنین شیخ عبدالله بن زاید، وزیر امور خارجه امارات، را در جریان روند مذاکرات قرار میداد.
در کنار شیخ طحنون که از رویکردی عملگرایانه و مبتنی بر منافع اقتصادی حمایت میکرد، مقامهایی از دبی و شارجه نیز خواهان حرکت به سمت ترمیم روابط با جمهوری اسلامی بودند.
دبی بهویژه خود را به پناهگاهی امن برای شرکتهای خارجی و مهاجران تبدیل کرده و همواره بر امنیت و ثبات تاکید داشته است؛ ویژگیهایی که با حملات موشکی سپاه به شهرهای اماراتی به شدت تهدید شدند.
در روزهای نخست جنگ، برخی متخصصان و کارکنان خارجی بهدلیل هشدارهای پناهگیری و حملات مکرر موشکی و پهپادی، امارات را ترک کردند.
هرچند تقریبا همه این حملات رهگیری شدند، اما بازگشت کامل فعالیتهای اقتصادی زمان برده است.
معمار جاهطلبیهای اقتصادی امارات
جنگ چالشی جدی برای اقتصادهای خلیج فارس ایجاد کرد؛ از تهدید درآمدهای گردشگری و صادرات انرژی گرفته تا ایجاد اختلال در برنامههای متنوعسازی اقتصادی که برای آینده منطقه حیاتی هستند.
بهنوشته بلومبرگ کمتر کسی به اندازه شیخ طحنون با این برنامهها گره خورده است.
او که علاوه بر مشاور امنیت ملی، یکی از معاونان حاکم ابوظبی نیز هست، بر نهادهایی از سرمایهگذار هوش مصنوعی MGX گرفته تا برخی از بزرگترین صندوقهای سرمایهگذاری امارات نظارت میکند.
این شبکه او را در مرکز ماشین عظیم معاملهسازی ابوظبی و تلاش آن برای تبدیل شدن به قطب جهانی فناوری و امور مالی قرار داده است.
این فعالیتها شبکهای از روابط را از تهران و آنکارا گرفته تا قاهره و واشینگتن برای او ایجاد کرده است.
اکنون که ابوظبی تلاش میکند جاهطلبیهای اقتصادی خود را از آشفتگیهای منطقهای مصون نگه دارد، شیخ طحنون بیش از پیش به فردی تبدیل شده که ماموریت مدیریت هر دو بخش معادله را بر عهده دارد: جذب سرمایه و مهار ریسکهای ژئوپلیتیکی که میتوانند این سرمایهگذاریها را تهدید کنند.
میرا الحسین در پایان در همین زمینه به بلومبرگ گفت: «برای بسیاری از ناظران اماراتی، شیخ طحنون نماد یک دیپلمات باتجربه، خونسرد و متعادل است. توانایی او در حفظ کانالهای ارتباطی با بازیگران مختلف، از جمله عربستان سعودی و جمهوری اسلامی، با وجود تنشهای اخیر، نشاندهنده مهارت دیپلماتیک و درایت سیاسی اوست.»