قائم مقام «بنیاد ملی نخبگان» با ارائه آمار جدیدی از آمار مهاجرت نخبگان از ایران اعلام کرده، بیشترین مهاجرت نخبگان در سنین ۲۷ تا ۳۳ سالگی انجام میشود و آمریکا مقصد اصلی رشتههای غیرپزشکی، و امارات مقصد پزشکان جوان ایرانی است.
سعید خدایگان، قائم مقام «بنیاد ملی نخبگان»، روز دوشنبه ۱۹ امرداد ۱۴۰۵ در نشست خبری این بنیاد آمار جدیدی از مهاجرت نخبگان از کشور ارائه داد. این آمار با بررسی نخبگانی که طی یک دهه گذشته از ایران مهاجرت کردند، از المپیادیها و نفرات برتر کنکور و رقابتهای علمی، به دست آمده است.
سعید خدایگان گفته، بر اساس دادههای سال ۱۴۰۳، نرخ ماندگاری در ایران در میان خانمها ۸۲ درصد و در آقایان ۸۱ درصد بوده است. در خصوص رتبههای برتر کنکور سراسری نیز این نرخ ماندگاری در کشور به ۸۳ درصد میرسد.
وی افزوده، نرخ ماندگاری در سنین ۱۸ تا ۲۰ سال بسیار بالاست (حدود ۹۲ درصد برای آقایان و ۹۶ درصد برای خانمها). با افزایش سن، فرصتهای مهاجرت نیز تغییر میکند و بیشترین بازه سنی برای مهاجرت، بین ۲۷ تا ۳۳ سال است.
او همچنین درباره مقاصد اصلی مهاجرت نخبگان گفته برای رشتههای غیرپزشکی، مقاصد اصلی شامل آمریکا (۳۶ درصد)، کانادا (۲۴ درصد)، آلمان (۷ درصد) و انگلستان (۵ درصد) است.
این آمار نشان میدهد در جامعه پزشکی نیز امارات با ۲۲ درصد، کانادا با ۲۰ درصد، آلمان با ۱۳ درصد و استرالیا با ۱۱ درصد، بیشترین مقاصد مهاجرتی را تشکیل میدهند.
او افزوده بسیاری از تصمیمات برای مهاجرت ناشی از فشارهای تورمی و وضعیت اقتصادی است و باید برای ایجاد بسترهای مناسب در داخل کشور تلاش بیشتری صورت گیرد.
سعید خدایگان همچنین گفته، «در سال ۱۴۰۳ روند آزادسازی مدارک تحصیلی برای دانشگاههای برتر در رشتههای غیرپزشکی با ۳۰ درصد کاهش نسبت به سال قبل از آن مواجه بوده است. همچنین در بخش صدور گواهی «گود استندینگ» (Good Standing) برای جامعه پزشکی، شاهد کاهش ۱۸ درصدی درخواستها بودهایم. هرچند این آمار به معنای الزامات اولیه برای مهاجرت است، اما کاهش این شاخصها نشاندهنده تغییرات محسوسی در روندهاست.»
قائم مقام «بنیاد ملی نخبگان» به دلایل کاهش روند آزادسازی مدارک تحصیلی یا درخواست گواهی «گود استندینگ» اشاره نکرده است. گزارشها نشان میدهد افزایش چشمگیر نرخ ارز طی دو سال گذشته، تأمین هزینه مهاجرت و تحصیل در دیگر کشورها برای دانشجویان ایرانی را بسیار دشوار کرده است.
از سوی دیگر دولت بجای فراهم آوردن زیرساختهای رفاهی و امنیت شغلی برای نخبگان و دیگر دانشآموختگان دانشگاهی با ایجاد دستانداز در مسیر مهاجرت این افراد تلاش کرده تا نرخ مهاجرت را کاهش دهد. یکی از این اقدامات افزایش هزینه آزادسازی مدارک و وثیقههای خروج از کشور بوده است.
برای نمونه در سال جاری آزادسازی مدارک دانشگاهی در ایران با تأیید دیوان عدالت اداری و مصوبات وزارت علوم و بهداشت، بین ۱۰ تا ۳۰ برابر درصد در رشتههای مختلف افزایش یافت.
همچنین میزان وثیقه مورد نیاز برای مشمولان سربازی برای دریافت معافیت تحصیلی خارج از کشور نیز با افزایش قابل توجهی روبرو شده است. بر اساس آخرین بهروزرسانی سامانه خدمات الکترونیک پلیس «سخا» مبلغ وثیقه برای معافیت از خدمت و ادامه تحصیل در خارج مبلغ وثیقه از ۸۰ میلیون تومان در سال گذشته به ۲۰۰ میلیون تومان افزایش یافته و مدت مجاز خروج برابر با طول دوره تحصیل است.
پیشبینی میشود به علت شرایط جنگی طی یک سال اخیر که سبب تعطیلی بخش کنسولی و صدور ویزای برخی سفارتخانهها شد و تغییر قوانین اقامتی در شماری از کشورها -از جمله ایالات متحده- سبب کاهش نرخ مهاجرت نخبگان خواهد شد. اما از آنجا که شرایط ناپایدار اقتصادی و سیاسی ادامه دارد، به نظر میرسد انگیزه مهاجرت در میان جوانان نخبه و دانشآموختگان افزایش یابد.
پیش از آغاز جنگ اخیر نیز آمارها از افزایش نرخ مهاجرت دانشجویان و نخبگان از ایران حکایت داشت. «خبرنامه امیرکبیر» دیماه ۱۴۰۴ با استناد به تازهترین دادههای رسمی منتشر شده در آن مقطع از سوی مؤسسه آمار یونسکو (UIS) و همچنین آمارهای ملی کشورهای مقصد، اعلام کرد روند مهاجرت تحصیلی ایرانیان در سالهای اخیر با شتابی کمسابقه ادامه یافته و به ثبت رکوردهای جدید منجر شده است.
دادههای مؤسسه آمار یونسکو نشان میداد تعداد دانشجویان ایرانی شاغل به تحصیل در کشورهای آمریکای شمالی و اروپای غربی در سال ۲۰۲۳ به ۶۰ هزار و ۹۹ نفر رسیده است. این رقم در سال ۲۰۲۲ برابر با ۴۹ هزار و ۵۳۴ نفر بوده و تنها در فاصله یکسال، افزایشی بیش از ۱۰ هزار و ۵۰۰ نفر را ثبت کرده است.
مقایسه این آمار با سال ۲۰۰۰ که شمار دانشجویان ایرانی در این مقاصد ۱۰ هزار و ۴۹۵ نفر گزارش شده بود، از رشد حدود شش برابری طی ۲۳ سال حکایت داشت؛ این آمار صرفاً شامل آمریکای شمالی (ایالات متحده و کانادا) و اروپای غربی بوده است و دانشجویان ایرانی در کشورهایی مانند ترکیه، آسیای شرقی و اروپای شرقی را در بر نمیگرفت.
همزمان، جدول «۱۰ مقصد اصلی دانشجویان ایرانی» که بر پایه جدیدترین دادههای در دسترس تا پایان سال ۲۰۲۴ تنظیم شده بود، نشان میداد شمار کل دانشجویان ایرانی خارج از کشور از ۶۰ هزار و ۳۹۹ نفر در سال ۲۰۲۰ به ۱۱۰ هزار و ۸ نفر رسیده بود؛ افزایشی که بیانگر رشد ۸۲ درصدی این جمعیت در فاصله تنها چهار سال است.