نوشتهای از آقای فیروز نجومی خواندم و پاسخ به آن را ضروری دانستم؛ زیرا شیوهٔ برخوردی که در آن دیده میشود، محدود به ایشان نیست و در میان دیگران نیز رواج دارد. ازاینرو، نقد آن فراتر از پاسخ به یک فرد، پرداختن به روشی است که باید به چالش کشیده شود.
او مقاله را با توصیف سرکوب و بحرانهای جمهوری اسلامی آغاز میشود و با اطمینان به آزادی در سایهٔ رهبری رضا پهلوی پایان مییابد.
اما حلقهٔ اصلی استدلال غایب است: چگونه از بحران و بیاعتباری یک حکومت میتوان نتیجه گرفت که رهبری فردی مشخص، آزادی را به ارمغان خواهد آورد؟
پذیرش توصیف آغاز متن، نتیجهٔ پایانی را اثبات نمیکند.

نویسنده از ناتوانی دیگر نیروهای مخالف در معرفی رهبری مقبول، به “شایستهترین” بودن رضا پهلوی میرسد. اما ضعف دیگران، صلاحیت دموکراتیک یک فرد را اثبات نمیکند. استقبال از فراخوانهای او نیز میتواند نشانهٔ نفوذ و توان بسیج سیاسی باشد. محبوبیت بهتنهایی تضمینکنندهٔ توانایی ادارهٔ دوران گذار و پایبندی به محدودیت قدرت نیست.
بُعد دیگری که بررسی نمیشود، کارنامهٔ آقای رضا پهلوی در ایجاد همکاری پایدار است. طی بیش از یک دهه، ابتکارهایی با حضور یا حمایت او شکل گرفتهاند؛ از شورای ملی ایران تا ققنوس و ائتلاف منشور مهسا. او در سال ۱۳۹۶ از ریاست شورای ملی کنار رفت و ائتلاف منشور مهسا نیز چند ماه پس از شکلگیری از هم گسست. چه هدفهایی محقق شدند، چه اختلافهایی حلنشده ماندند و سهم او در موفقیت یا ناکامی این همکاریها چه بود؟
کسی که قرار است عامل اتحاد ملی باشد، باید نشان دهد چگونه اختلافها را مدیریت میکند، تصمیمگیری مشترک را میپذیرد و همکاری با منتقدانش را حفظ میکند.
اگر حتی میان نیروهای نزدیک به او بر سر حدود رهبری و شیوهٔ همکاری اختلاف وجود دارد، با چه سازوکار تازهای جریانهای مستقل و مخالف را گرد هم خواهد آورد؟
مسئولیت ناکامی ائتلافها را نمیتوان بر دوش یک نفر گذاشت؛ اما شایستگی رهبری ملی نیز بدون ارزیابی همین کارنامه اثبات نمیشود.
پرسش اصلی این است:
آزادی با چه برنامهای و از طریق کدام نهادها تضمین خواهد شد؟
رهبر گذار اختیار خود را از کجا میگیرد؟
چه نهادی بر او نظارت میکند ؟
چگونه میتوان او را برکنار کرد؟
استقلال قضایی، آزادی رسانهها و احزاب و حقوق برابر شهروندان چگونه تأمین میشود؟
در نوشتهٔ آقای نجومی، اعتماد به شخص جای توضیح این سازوکارها را گرفته است.
آقای رضا پهلوی در سایت رسمی خود، آمادگی برای رهبری انقلاب و دوران گذار را به درخواست هممیهنان نسبت داده و در سخنرانی دیگری، پذیرش این نقش را “حکم مردم” خوانده است. اما کدام مردم، با چه فرایندی و چه حدود اختیاری این مسئولیت را به او واگذار کردهاند؟
درخواست حامیان و شعارهای خیابانی چگونه به نمایندگی عمومی تبدیل شده است؟
کارزار “من وکالت میدهم” این ابهام را برجستهتر میکند. در سال ۱۴۰۱، پس از سخنان آقای رضا پهلوی دربارهٔ ضرورت پشتوانهٔ مردمی برای نمایندگی، طوماری اینترنتی برای حمایت از او شکل گرفت که هنگام بررسی و نوشتن این نقد ، ۵۱۱٬۴۴۸ امضا داشت.
از درخواست وکالت تا اعلام پذیرش رهبری گذار، چه فرایند تازهای برای احراز رضایت عمومی طی شده است؟
تعداد امضاها را نباید با کل هواداران او یکی گرفت؛ ممکن است بسیاری در داخل یا خارج آن را امضا نکرده باشند. اما حمایت امضاکنندگان را نیز نمیتوان به رضایت کسانی تعمیم داد که نظرشان معلوم نیست.
طومار اینترنتی نشانهٔ حمایت سیاسی است؛ جای انتخابات یا توافقی فراگیر دربارهٔ مدیریت گذار را نمیگیرد.
اعلام آمادگی برای رهبری حق هر فرد است؛ اما رهبری هواداران با اختیار ادارهٔ گذار برای کل جامعه تفاوت دارد. عبارت “رهبری را پذیرفتهام” روشن نمیکند این مسئولیت را چه کسانی، برای چه مدتی و با چه اختیاراتی واگذار کردهاند. اگر مبنای مشروعیت خواست مردم است، راه مخالفت و پسگرفتن اختیار نیز باید روشن باشد.
سرکوب مانع انتخابات آزاد است، اما ضرورت توافق میان نیروهای متکثر، مشارکت نهادهای مدنی و نظارت بر اختیار موقت را از میان نمیبرد. آقای نجومی میگوید رأی و انتخابات در شرایط آزادی معنا پیدا میکنند؛
اما نمیتوان مشروعیت رهبری گذار را به آینده موکول کرد، زیرا همین رهبری بر قواعد انتخابات، آزادی احزاب و شرایط رقابت اثر میگذارد.
این نگرانی با دیدن برخی رفتارها جدیتر میشود. نمونهاش نوشتهٔ یاسمین پهلوی با شعار “مرگ بر سه فاسد؛ ملا، چپی، مجاهد” است که من خود دیدهام و ایندیپندنت فارسی نیز بعداً آن را برداشت. انتشار چنین مطالبی، حتی در قالب استوریهای کوتاهمدت، پرسشبرانگیز است و ناپدید شدن آنها، ضرورت پاسخگویی دربارهٔ محتوایشان را از میان نمیبرد.
دیدگاه همسر یک سیاستمدار را نمیتوان خودبهخود به او نسبت داد؛ همخانه بودن الزاماً به معنای همعقیده بودن نیست. اما وقتی زبان حذف از نزدیکترین حلقهٔ خانوادگی یک مدعی رهبری شنیده میشود، تأکید بر استقلال نظر همسرش کافی نیست. موضع خود رضا پهلوی چیست؟ آیا این شعار را صریحاً رد میکند و حقوق برابر افراد هدف آن را به رسمیت میشناسد؟
این شعار انسانها را بر اساس تعلق سیاسی یا مذهبی هدف میگیرد و حتی با تفسیر استعاری، زبان حذف را عادی میکند. مخالفت با عقیده یا سازمانی، مجوز نفی حق حیات و حقوق مدنی پیروان آن نیست. مرتکب جرم باید بر اساس مسئولیت فردی و در دادگاهی عادلانه پاسخگو باشد؛ هیچ عنوان سیاسی یا مذهبی دلیل مجرم بودن نیست.
نویسنده میپرسد چه کسی با آزادی مخالف است.
پذیرش لفظ آزادی آسان است؛ آزمون واقعی، پذیرش آزادی مخالفان است.
آیا چپها، جمهوریخواهان و منتقدان خاندان پهلوی حق دارند سازمان یابند، رهبری گذار را نقد کنند و برای کسب قدرت رقابت کنند؟
آزادی باید حقوق مخالفان را نیز به اندازهٔ هواداران محفوظ بدارد.
کنار گذاشتن تفاوتهای سیاسی و مطالبات اجتماعی به نام اتحاد، ابهام را بیشتر میکند. حداقلهای توافق باید روشن باشند:
آزادی بیان و تشکل، برابری حقوقی، تکثر سیاسی، انتخابات آزاد و جابهجایی مسالمتآمیز قدرت.
اتحاد ملی به همکاری با کسانی نیاز دارد که قرار نیست هوادار رهبر شوند، اما باید با حقوق برابر در تصمیمگیری مشارکت کنند.
تجربهٔ رضاخان نیز قابل تأمل است. کارزار جمهوریخواهی او در اواخر ۱۳۰۲ و اوایل ۱۳۰۳ جریان داشت، اما در ۱۳۰۴ به سلطنت رسید. این سابقه رفتار آیندهٔ نوهٔ او را اثبات نمیکند؛ نشان میدهد مواضع اعلامشدهٔ رهبران تضمینی همیشگی نیستند. نام “جمهوری” ضامن آزادی نیست؛ وعدهٔ پادشاهی مشروطه نیز بدون نهادهای مستقل، محدودیت قدرت را تضمین نمیکند.
نقد اصلی، اعلام بیبرنامگی رضا پهلوی نیست؛ مسئله این است که آقای نجومی برنامه یا تعهد نهادی مشخصی را مبنای اطمینان خود قرار نمیدهد. حتی برنامهٔ مکتوب کافی نیست، مگر نهادهای ضامن اجرا و سازوکار مهار یا برکناری رهبرِ متخلف روشن باشند. وابستگی اجرای وعدهها به ارادهٔ یک شخص، آزادی را قابل پس گرفتن میکند.
اطمینان نویسنده به آزادی در سایهٔ رهبری رضا پهلوی، بیشتر بیان اعتماد سیاسی است تا نتیجهٔ استدلال. چنین اطمینانی به تضمین حقوق مخالفان، روشن شدن مبنای اختیار رهبر و ارزیابی کارنامهٔ همکاری سیاسی او نیاز دارد. باید نشان داد آزادی چگونه از ارادهٔ رهبر مستقل میشود و کسانی را نیز در پناه خود میگیرد که به او “نه” میگویند.
ریگا
۳ اکتبر ۲۰۲۶
فرشید نوروزی

