گزارش وال استریت ژورنال از تشدید محاصره دریایی جمهوری اسلامی توسط ایالات متحده، از شکلگیری یک بنبست راهبردی در تهران حکایت دارد؛ وضعیتی که در آن ابزارهای سنتی جمهوری اسلامی برای مقابله با فشارهای خارجی کارایی خود را از دست داده و شکافهای سیاسی و اقتصادی در داخل کشور را عمیقتر کرده است.
برای نزدیک به پنج دهه، حکومت اسلامی ایران توانسته است با فروش نفت به چین، فشارهای مالی ایالات متحده را تاب بیاورد. این نظام همچنین در برابر برتری نظامی آمریکا، به تاکتیکهای جنگ نامتقارن و چریکی متوسل شده است.
اما به گفتهی تحلیلگران، با اعمال محاصره دریایی از سوی نیروی دریایی ایالات متحده، این راهبرد اکنون با چالشی روبروست که شاید توان مقابله با آن را نداشته باشد.
تهران در آغاز درگیری که از ماه فوریه آغاز شده است، بر این باور بود که با حمله به کشتیهایی که از تنگه هرمز عبور میکنند، دست بالا را دارد. اقدامی که به توقف رفت و آمد تجاری و بستهشدن نزدیک به یک پنجم از عرضهی جهانی نفت و گاز طبیعی مایع انجامید.
ایالات متحده، پس از شش هفته از آغاز این رویارویی، با اعمال محاصره بر تمامی محمولههای خارج شده از بنادر ایران، واکنش نشان داد. این اقدام عملا شبکه کشتیهای موسوم به «سایه» ایران را از کار انداخته است. ناوگانی که سالها با خاموش کردن سامانههای ردیابی در دریا و انتقال پنهانی محمولهها به چین، تحریمهای آمریکا علیه صادرات قابل توجه نفت ایران را دور میزد.
این نفتکشها قادر به عبور از حلقهی محاصره ناوهای جنگی آمریکا نبودهاند. حلقهای که تا اعماق اقیانوس هند امتداد یافته و این شناورها را تا آن جا تعقیب کرده است.
دیوید د روشس، مدیر پیشین مسئول سیاستگذاری خلیج فارس در وزارت دفاع آمریکا گفته است: «ایران توانسته در تنگه هرمز، بحران بیاعتمادی در بازار ایجاد کند، اما اخلال به معنای کنترل نیست و با محاصرهی آمریکا، اکنون با لحظهی حسابرسی روبروست.»
مسیرهای جایگزین تجاری نیز کفایت نخواهد کرد. جمهوری اسلامی در تلاش بوده است بخشی از نفت خود را از طریق خطوط راه آهن به چین ارسال کند و مواد غذایی را از راه زمینی از قفقاز و پاکستان وارد نماید. با این حال، به گفتهی انجمن کشتیرانی ایران، که روز پنجشنبه از طریق خبرگزاری فارس، وابسته به نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی اعلام کرد ،که تنها ۴۰ درصد از تجارت کشور، قابل انتقال از بنادر تحت محاصره به مسیرهای دیگر است.
خطر تشدید فزایندهی بحران، ساختار سیاسی جمهوری اسلامی را دچار شکاف کرده و آن را میان میانهروهایی چون مسعود پزشکیان و تندروهایی از جمله سعید جلیلی، نامزد پیشین ریاست جمهوری و چهرهی محوری جناحهای محافظهکار، دوپاره ساخته است.
میانهروها بر این باورند که باید از تشدید درگیری پرهیز کرد و برای دستیابی به توافقی مطلوب با رئیس جمهور دونالد ترامپ وارد مذاکره شد. کسی که به اعتقاد آنان، تمایل دارد هرچه سریعتر از این جنگ پرهزینه و پیچیده خارج شود. آنان همچنین نگرانند که پس از یک موج اولیه احساسات ملیگرایانه، جامعهی ایران به تدریج از ادامهی این درگیریها خسته شده باشد.
سعید گلکار، پژوهشگر مسائل ایران در دانشگاه تنسی در چاتانوگا، گفته: «نظام ناگزیر است برای شکستن این بن بست دست به اقدامی بزند.»
او افزوده: «میانه روها خواهان آتش بس و مذاکره برای رسیدن به یک توافق مطلوب هستند. چرا که بر این باورند ادامه تخریب ویرانگر، به معنای خودکشی سیاسی است.»
در مقابل، گروه رو به افزایش از تندروها بر این باورند که ایران باید ابتکارعمل نظامی را در دست گیرد و بار دیگر درگیری مستقیم را آغاز کند تا با افزایش بهای نفت، فشار بر دونالد ترامپ را تشدید نماید. به اعتقاد آنان، محاصره کنونی فراتر از تحریمهایی است که ایران پیش از این با آنها مقابله کرده و در حکم اقدامی جنگی است که باید پاسخی نظامی در پی داشته باشد.
در همین حال، روز پنجشنبه این هفته، مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، تهدیدی تازه علیه ایالات متحده مطرح کرد. او در بیانیهای نوشته شده که توسط گوینده تلویزیون دولتی خوانده شد، گفته: «بیگانگانی که دست به شرارت میزنند، جایگاهشان در اعماق آبهاست.»
خامنهای از زمان به قدرت رسیدن پس از کشته شدن پدرش،علی خامنهای، در حملهای که از سوی اسرائیل در ۲۸ فوریه رویداد داد، در انظار عمومی ظاهر نشده است.
به گفته حمید رضا عزیزی، پژوهشگر مهمان در مؤسسه مطالعاتی SWP در برلین، «محاصره بطور فزاینده درتهران نه به عنوان جایگزینی برای جنگ، بلکه به مثابه شکلی دیگر از آن تلقی میشود.»
وی اضافه کرده: «تصمیم گیران رژیم در نتیجه، ممکن است به زودی به این جمعبندی برسند که ازسرگیری درگیری، در مقایسه با تحمل یک محاصره طولانی مدت، هزینه کمتری دارد.»
مقامهای جمهوری اسلامی همچنین گفتهاند: «تهران میتواند برای هدف قرار دادن ناوهای جنگی آمریکا از تسلیحاتی که پیشتر به کار گرفته نشدهاند، استفاده کند. از زیردریاییها گرفته تا ابزارهای مینگذاری پیشرفته.
در همین حال، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تهدید کرده است که با قطع کابلهای مخابراتی در تنگه هرمز، سطح تنش را افزایش خواهد داد. اقدامی که میتواند ترافیک اینترنت در مقیاس جهانی را مختل سازد.
خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اخیرا نقشهای از کابلهای اینترنتی زیر دریا که از تنگه هرمز عبور میکنند را منتشر کرد. اقدامی که به گونهای غیرمستقیم این پیام را منتقل میکند که زیرساختهای مخابراتی منطقه میتواند در معرض هدف قرار گیرد.
در همین حال، تهران در پایان هفته گذشته، پیشنهادی را به میانجیهای منطقهای ارایه داد که بر اساس آن، در ازای توقف کامل جنگ، لغو محاصره بنادر ایران از سوی ایالات متحده و به تعویق انداختن مذاکرات هستهای، حملات خود در تنگه را متوقف خواهد کرد.
این در حالی است که دونالد ترامپ روز دوشنبه ۲۷ آوریل به دستیاران خود دستور داد برای تداوم یک محاصره طولانی مدت آماده شوند. محاصرهای که ممکن است تا زمانی که جمهوری اسلامی با خواستههای هستهای او موافقت کند، برقرار بماند. او همچنین اواخر این هفته به خبرنگاران گفت: «این محاصره فوقالعاده است. کاملا بی نقص و صد در صد کارآمد بوده است.»
روز پنجشنبه نیز، فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، که بر عملیات نظامی آمریکا در خاورمیانه نظارت دارد، اعلام کرد:«حدود ۴۴ کشتی تجاری مرتبط با ایران ناچار شدهاند مسیر خود را تغییر دهند یا به بنادر بازگردند. همچنین بنا بر ارزیابی شرکت دادههای کالایی Kpler، هیچ نشانهای در دست نیست که محمولهای از نفت ایران توانسته باشد از محاصره آمریکا عبور کرده و به مشتریان چینی یا دیگر خریداران رسیده باشد.»
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، اخیرا اعلام کرده است که تهران راههایی برای «خنثیسازی محدودیتها» در حمل و نقل دریایی خواهد یافت. با این حال، گمان میرود تا ۹۰ درصد از نیروی دریایی متعارف ایران در پی بمبارانهای آمریکا از میان رفته باشد. امری که توان مقابله مستقیم با ناوهای جنگی ایالات متحده را به شدت محدود کرده است.
دولت ایران بر این محاسبه تکیه کرده که ایالات متحده سرانجام عقبنشینی خواهد کرد و برای آرامسازی بازارهای جهانی و کاهش بهای بنزین در داخل آمریکا، محاصره بنادر ایران را پایان خواهد داد. در مقابل، مقامهای آمریکایی بر این باورند که این جمهوری اسلامی است که در برابر فشار فزایندهی اقتصادی ناگزیر به عقبنشینی خواهد شد.
این جنگ هزینهای سنگین بر اقتصاد ایران تحمیل کرده است. بیش از یک میلیون نفر بیکار شدهاند، قیمت مواد غذایی به شدت افزایش یافته و قطع طولانی مدت اینترنت، کسب و کارهای آنلاین را با ضربهای جدی مواجه ساخته است. اقتصادی که پیش از این نیز در تنگنا قرار داشت، اکنون با خطر فروپاشی روبروست.
ارزش پول ملی ایران در مقایسه با یک سال پیش، بیش از نصف شده و نرخ برابری دلار آمریکا اخیرا به حدود یک میلیون و ۸۱۰ هزار ریال رسیده است. آن هم در شرایطی که هیچ نشانهای از پایان محاصره دیده نمیشود.
وال استریت ژورنال
ترجمه: کیهان لندن