در پی رسمیت یافتن دوباره تحریمها، وزرای خارجه سه کشور اروپایی عضو برجام در بیانیهای مشترک ضمن تأکید بر باز ماندن در دیپلماسی به تهران هشدار دادند که از دست زدن به «اقدامات تشدیدکننده وضع» خودداری کند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه ایالات متحده، هم همچون همتایان اروپایی خود تأکید کرد که بازگشت تحریمها پایان دیپلماسی نیست و راه مذاکره همچنان به روی ایران باز است.
تحریمهای سازمان ملل از طریق «سازوکار ماشه» یا «اسنپبک» دوباره اعمال میشود. مکانیسم یادشده به گونهای طراحی شده است که در شورای امنیت سازمان ملل غیرقابل وتو باشد، به این معنا که چین و روسیه نمیتوانند جلوی آن را بگیرند.
این دو کشور روز جمعه سعی کردند با ارائه قطعنامهای به شورای امنیت مبنی بر به تعویق انداختن اسنپبک به مدت شش ماه، مانع از بازگشت تحریمها علیه تهران شوند، اما تلاش آنها با رأی منفی ۹ کشور از ۱۵ عضو این شورا مواجه شد.
بازگشت تحریمهای بینالمللی که بر اساس قطعنامهٔ ۲۲۳۱ شورای امنیت در سال ۲۰۱۵ تعلیق شده بودند، بار دیگر داراییهای ایران در خارج را مسدود و معاملات تسلیحاتی با تهران را متوقف میکند و هرگونه توسعهٔ برنامهٔ موشکی بالستیک ایران را، در کنار سایر اقدامات، مشمول مجازات خواهد کرد.
مقامهای ایرانی از جمله وزرای کابینه مسعود پزشکیان در روزهای اخیر کوشیدهاند که تأثیر این تحریمها را کوچک جلوه دهند و به مردم بقبولانند که چیزی عوض نخواهد شد. این در حالی است که قیمت دلار روز شنبه در بازار آزاد ایران جهش کرد و به ۱۱۳ هزار تومان هم نزدیک شد.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اسلامی ایران، ساعاتی قبل از بازگشت تحریمها گفت که «زمینگیر» شدن ایران قابل قبول نیست.
او عصر شنبه پس از بازگشت از نشست مجمع عمومی سازمان ملل افزود که «ما توانمندی بسیار داریم و با کمک یکدیگر راهی برای بیرون رفتن… از مشکلات پیدا میکنیم».
آقای پزشکیان با اشاره به گفتوگوهای خود و وزیر خارجه ایران با مقامات اروپایی دربارهٔ مکانیسم ماشه اعلام کرد: «با آنان در ظاهر به توافقاتی رسیدیم اما بعد که با آمریکا گفتوگو کردند، بهانههای مختلف میآوردند».
رئیسجمهور ایران پیش از ترک نیویورک نیز مدعی شده بود آمریکا خواستار آن شده که ایران «تمام اورانیوم غنیشدهٔ» خود را تحویل دهد و در مقابل تحریمها به مدت سه ماه به تأخیر بیفتد. او این پیشنهاد را «غیرقابل قبول» دانست.
عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، نیز شامگاه شنبه در گفتوگو با تلویزیون حکومتی ایران با اذعان به اینکه بازگشت تحریمها «صدمات و آثاری» دارد، سه کشور اروپایی عضو برجام را متهم کرد که سعی کردند از سازوکار ماشه «یک هیولا» بسازند تا به گفته او «ما مجبور به باج دادن و امتیاز دادن به آنها شویم.»
او همچنین گفت که در جریان مذاکرات برای جلوگیری از فعال شدن این سازوکار، همه پیشنهادات ایران توسط طرف مقابل رد شد.
روسیه که از متحدان ایران است، در چند نوبت از اقدام برای بازگرداندن تحریمها علیه ایران انتقاد کرده است. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه این کشور، چند ساعت پیش از بازگشت تحریمها به واسطه فعال شدن مکانیسم ماشه گفت که «این اقدام غیرقانونی است و نمیتواند اجرا شود»،
او در مقر سازمان ملل در گفتوگو با خبرنگاران افزود که نامهای به آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، نوشته و هشدار داده است که پذیرش بازگشت تحریمهای سازمان ملل علیه ایران «اشتباهی بزرگ» خواهد بود.
فرانسه، آلمان و بریتانیا «سازوکار ماشه» را به دلیل عدول ایران از تعهدات برجامیاش، خودداری از همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای انجام بازرسیها و بنبست در مذاکرات با آمریکا فعال کردند.
جمهوری اسلامی پس از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل که در جریان آن ایالات متحده نیز سه تأسیسات مهم هستهای ایران را هدف قرار داد، همکاری با آژانس را تعلیق کرد.
در همین حال، ایران همچنان ذخایری از اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد را در اختیار دارد که یک گام فنی کوتاه تا سطح تسلیحاتی ۹۰ درصدی فاصله دارد و بر اساس معیارهای آژانس برای ساخت دستکم شش بمب اتمی کافی است.
عباس عراقچی روز چهارم مهر گفت که بازرسان آژانس در ایران حضور دارند و به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، این بازرسان که پیشتر تعویض سوخت در نیروگاه بوشهر را مشاهده کرده بودند، تأیید کردند در ایران مانده و در حال بازدید از دومین سایت آسیبندیده در جنگ ۱۲ روزه هستند.
ظاهرا استقبال از بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی از جمله واپسین تلاشهای تهران پیش از بازگشت تحریمها بوده، اما کشورهای اروپایی این همکاری را برای جلوگیری از تحریمها کافی ندانستند.
آژانس و ایران شهریورماه با میانجیگری مصر توافقی امضا کردند تا راه را برای ازسرگیری همکاریها هموار کنند، از جمله در زمینهٔ ازسرگیری بازرسیها از تأسیسات هستهای ایران.
تهران تهدید کرده که در صورت بازگشت تحریمهای سازمان ملل، این توافق را لغو کرده و همهٔ همکاریها با آژانس را قطع خواهد کرد.
در همین زمینه رئیسجمهور ایران روز شنبه در گفتوگو با شبکه انبیسی هشدار داد در صورت بازگشت تحریمها، ایران اجازه بازرسی از تأسیسات هستهای خود را نمیدهد.
عصر روز شنبه و در آستانه بازگشت تحریمهای سازمان ملل، قیمت دلار آمریکا در بازار آزاد ایران از ۱۱۲ هزار تومان گذشت.
در سایتهایی که به طور غیررسمی قیمت ارزهای خارجی در بازار ایران را ثبت میکنند، قیمت دلار آمریکا در روز شنبه تا ۱۱۲ هزار و ۹۰۰ تومان هم افزایش یافت.
در همین روز، بانک مرکزی ایران برای خرید و نگهداری ارزهای دیجیتال موسوم به «استیبلکوین» مانند «تتر» محدودیت اعمال کرد. رسانههای ایران میگویند که این تصمیم برای کنترل بازار ارز و خروج سرمایه از کشور به دلیل بازگشت تحریمهای بینالمللی گرفته شده است.
همچنین وزارت خارجه جمهوری اسلامی سفرای ایران در سه کشور اروپایی فرانسه، بریتانیا و آلمان را به تهران فراخواند و دلیل این اقدام، «مشورت» با سفرا اعلام شد.
از سوی دیگر اسرائیل که روز ۲۳ خرداد با حمله به فرماندهان نظامی و دانشمندان هستهای ایران، جنگ ۱۲ روزه را آغاز کرد، خواستار اقدام جامعه جهانی برای جلوگیری از بازسازی برنامه هستهای ایران شده است.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، روز جمعه در سخنرانی خود در سازمان ملل با اشاره به حملات کشورش و آمریکا افزود: «نباید اجازه دهیم ایران ظرفیتهای نظامی ـ هستهای و ذخایر اورانیوم غنیشده خود را بازسازی کند. این ذخایر باید از میان برداشته شوند و فردا، تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران باید بازگردانده شوند.»
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، که از زمان بازگشت به کاخ سفید خواستار توقف کامل غنیسازی و ممانعت از دستیابی ایران به سلاح هستهای شده است، در پی حملات بامداد اول تیر ارتش ایالات متحده به سه سایت هستهای فردو، نطنز و اصفهان چند بار اعلام کرده که این مراکز به شکل کامل نابود شدهاند.
این در حالی است که علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی،یک روز پیش از سفر مسعود پزشکیان به نیویورک در هفته گذشته، بهصراحت اعلام کرد که ایران حاضر به توقف غنیسازی اورانیوم نیست.
بیانیه سه کشور آلمان، فرانسه و بریتانیا درباره بازگشت تحریمها علیه جمهوری اسلامی
نزدیک به ده سال پس از توافق تاریخی هستهای غرب با تهران معروف به برجام که به تعلیق تحریمهای شورای امنیت علیه ایران منجر شده بود، تحریمهای گسترده سازمان ملل متحد در خصوص برنامه هستهای ایران بار دیگر برقرار شد. مهلت مکانیسم ماشه که توسط آلمان، فرانسه و بریتانیا فعال شده بود، در ساعت ۲ بامداد یکشنبه ۲۸ سپتامبر، ششم مهر (به وقت اروپای مرکزی) به پایان رسید و به این ترتیب تمامی تحریمهای سازمان ملل علیه ایران به شکل خودکار فعال شد.
پس از اجرایی شدن مکانیسم ماشه، وزرای امور خارجه کشورهای آلمان، فرانسه و بریتانیا از ایران خواستند از تشدید تنشها خودداری کند. یوهان وادهفول وزیر خارجه آلمان، ژان نوئل بارو وزیر خارجه فرانسه و ایوت کوپر وزیر خارجه بریتانیا، در بیانیهای مشترک اعلام کردند: «ما، وزرای امور خارجه فرانسه، آلمان و بریتانیا، همچنان در هدف بنیادین مشترک هستیم که ایران هرگز نباید به دنبال دستیابی، تولید یا توسعه سلاح هستهای باشد. با در نظر گرفتن این هدف، کشورهای ما نخست “برنامه اقدام مشترک” را در سال ۲۰۱۳ و سپس “برنامه جامع اقدام مشترک” (برجام) را در سال ۲۰۱۵، به همراه ایالات متحده، روسیه و چین به تصویب رساندند. به دلیل عدم پایبندی مداوم و جدی ایران به تعهدات خود در چارچوب برجام، ما در تاریخ ۲۸ اوت ۲۰۲۵ مکانیسم بازگشت خودکار تحریمها (مکانیسم ماشه) را فعال کردیم.»
سه کشور اروپایی با تشریح روند مذاکرات هستهای با ایران در سالهای گذشته و با اشاره به تخلفات جمهوری اسلامی گفتهاند: «متأسفانه ایران اقدامات لازم برای رفع نگرانیهای ما را انجام نداد و به خواستههای ما برای تمدید نیز پاسخ مثبت نداد. با وجود گفتوگوهای گسترده، از جمله در جریان هفتههای گذشته، ایران به بازرسان آژانس اجازه دسترسی دوباره به سایتهای هستهای را نداده و گزارشی از وضعیت ذخایر اورانیوم با غنای بالا را به آژانس ارائه نکرده است.»
تروئیکای اروپایی در رابطه با قطعنامه بازگشت تحریمها علیه ایران تاکید میکند که همه کشورها باید به تعهدات و الزامات بینالمللی خود در زمینه عدم اشاعه سلاحهای هستهای پایبند باشند.
تمرکز فرانسه، آلمان و بریتانیا بر اجرای سریع تحریمهایی است که طبق این قطعنامهها برقرار شدهاند. کشورهای اروپایی از همه اعضای سازمان ملل خواستهاند که این تحریمها را اجرا کنند.
وزرای خارجه سه کشور اروپایی در پایان بیانیه خود تأکید کردهاند: «کشورهای ما به پیگیری مسیرهای دیپلماتیک و مذاکرات ادامه خواهند داد. بازگشت تحریمهای سازمان ملل به معنای پایان دیپلماسی نیست. ما از ایران میخواهیم از هرگونه اقدام تنشزا خودداری کرده و به تعهدات الزامآور خود در زمینه پادمانهای هستهای بازگردد. سه کشور اروپایی به همکاری با تمامی طرفها برای دستیابی به یک راهحل دیپلماتیک جدید ادامه خواهند داد تا اطمینان حاصل شود که ایران هرگز به سلاح هستهای دست پیدا نکند.»
واکنش وزیر خارجه آمریکا
در همین حال، مارکو روبیو ایران را به “مذاکرات مستقیم” با واشنگتن دعوت کرد. وزیر خارجه آمریکا گفت: «توافق همچنان بهترین راهحل برای مردم ایران و جهان است.» او افزود که برای دستیابی به این هدف، تهران باید آماده مذاکره بدون “بهانهجوییهای” بیشتر باشد. روبیو همچنین از دیگر کشورها خواست که “فوراً” تحریمها علیه ایران را اجرا کنند.
کشورهای غربی جمهوری اسلامی را متهم میکنند که به دنبال دستیابی به بمب اتمی است. بنا به ارزیابی آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ایران تنها کشوری بدون سلاح هستهای است که اورانیوم را تا سطح ۶۰ درصد غنیسازی میکند. برای ساخت کلاهک هستهای، غنیسازی اورانیوم تا ۹۰ درصد لازم است، در حالی که برای تولید برق از انرژی هستهای تنها ۳.۶۷ درصد کافی است. با این حال، تهران همواره مدعی شده است که برنامه هستهایاش صرفاً اهداف غیرنظامی دارد.
عراقچی: سه کشور اروپایی مسیر تقابل را برگزیدهاند
طبق اعلام وزارت خارجه آلمان تحریمهای سازمان ملل شامل ممنوعیت فروش و انتقال سلاح، محدودیتهایی برای بخش بانکی و مالی ایران و همچنین ممنوعیت واردات، صادرات یا انتقال بسیاری از کالاها میشود.
برای ایران، کشوری که هماکنون با تورم بالا و زیرساختهای ضعیف روبرو است، این تحریمها احتمالاً مشکلات اقتصادی بیشتری به همراه خواهد داشت. با این حال، تردیدهایی درباره پایبندی همه کشورها به این تحریمها وجود دارد.
دمیتری پولیانسکی، معاون نماینده روسیه در سازمان ملل، پیشتر اعلام کرده بود که کشورش این تحریمهای بازگرداندهشده را “باطل و بیاعتبار” میداند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز در نامهای به آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل اقدام کشورهای اروپایی را “نهتنها از لحاظ حقوقی بیاساس، بلکه از منظر سیاسی و اخلاقی نیز توجیهناپذیر” خوانده است.
عراقچی در این نامه تاکید کرده است ایران و دیگر کشورها هیچگونه “الزامی به تبعیت” از بازگشت تحریمهای بینالمللی ندارند.
عراقچی با متهم کردن کشورهای غربی مینویسد: «سه کشور اروپایی و ایالات متحده با این تصور نادرست که ایران در برابر فشار و ارعاب تسلیم خواهد شد، مسیر تقابل را برگزیدهاند.»
به گفته کارشناسان سیاسی واکنشهای اولیه مقامات جمهوری اسلامی نشان میدهد که دوران جدیدی در روابط ایران با جامعه بینالمللی بهویژه کشورهای غربی آغاز شده است. پیگیری در اجرای تحریمهای بازگشتی میتواند به رویارویی مستقیم میان ایران و کشورهای غربی بیانجامد.
شاهرخ خیامی
دویچه وله