رئیس جمهور و مشاوران امنیت ملی او حمله به ایران را در نظر داشتند، اما با توجه به هزینههای آن و لابی متحدان خاورمیانه برای خویشتنداری، از این تصمیم منصرف شدند.
اواخر صبح روز چهارشنبه بود و بخش بزرگی از خاورمیانه و واشنگتن رسمی تقریباً مطمئن بودند که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، حملات هوایی سنگینی علیه ایران آغاز خواهد کرد؛ دومین استفاده بزرگ او از قدرت نظامی آمریکا در عرض چند هفته، پس از یورش جسورانه نیروهای دلتا به ونزوئلا برای دستگیری نیکلاس مادورو، رهبر این کشور، و همسرش.
ترامپ هنوز بهطور رسمی دستور حمله را صادر نکرده بود، اما مشاوران ارشد امنیتیاش انتظار داشتند که او بهزودی یکی از گزینههای نظامی ارائهشده را تأیید کند و خود را برای شبی طولانی آماده میکردند.
پنتاگون اعلام کرده بود که یک ناوشکن مجهز به موشک هدایتشونده به نام «یواساس روزولت» وارد خلیج فارس شده است. به گفته فردی مطلع، به متحدان هشدار داده شده بود که احتمال حمله آمریکا وجود دارد و کشتیها و هواپیماها در حال جابهجایی بودند. به پرسنل پایگاه هوایی گسترده آمریکا در العدید قطر توصیه شد برای جلوگیری از یک ضدحمله مورد انتظار ایران، تخلیه شوند.
ترامپ صبح سهشنبه در پیامی در شبکههای اجتماعی به معترضان ایرانی وعده داده بود: «کمک در راه است» و آنها را تشویق کرده بود که نهادهای رژیم را «تصرف کنند». در حالی که بسیاری از مقامهای آمریکایی و خارجی این پیام را بهمعنای مداخله نظامی ایالات متحده تلقی کردند، ترامپ همچنان کمک را به شکل فشار بر ایران برای توقف کشتار معترضان محتمل میدانست.
لحظه کلیدی روز چهارشنبه فرا رسید؛ زمانی که ترامپ از طریق فرستاده خود، استیو ویتکاف، پیامی دریافت کرد مبنی بر اینکه دولت ایران اعدام برنامهریزیشده ۸۰۰ نفر را لغو کرده است، به گفته یک مقام ارشد آمریکایی. ترامپ سپس در دفتر بیضیشکل به خبرنگاران گفت: «تماشا میکنیم و میبینیم.» روز پنجشنبه، اطلاعات آمریکا تأیید کرد که این اعدامها انجام نشده است.
چرخش سریع ترامپ در میانه هفته، که بسیاری از مشاورانش را دچار سردرگمی و مخالفان ایرانی را دلسرد کرد، بازتاب فشارهای شدید داخلی و خارجی بود؛ بر اساس مصاحبه با بیش از یک دوجین مقام فعلی و سابق آمریکایی و خاورمیانهای که برای توصیف گفتوگوهای حساس دیپلماتیک و آمادگیهای نظامی جاری، خواستار ناشناس ماندن شدند.
به گفته چند نفر از آنها، رئیسجمهور با غیرقابلپیشبینی بودن بیثباتسازی احتمالی یک کشور دیگر در خاورمیانه و محدودیتهای حتی ماشین عظیم نظامی آمریکا روبهرو شد. پس از آنکه به دستور ترامپ یک گروه ضربت ناو هواپیمابر به همراه یک ناوگان همراه به دریای کارائیب اعزام شده بود، مقامهای پنتاگون نگران بودند که توان آتش آمریکا در خاورمیانه کمتر از حد ایدهآل برای دفع یک ضدحمله بزرگ مورد انتظار ایران باشد.
اسرائیل نیز همین نگرانی را داشت؛ چرا که در جریان جنگ ۱۲روزه ماه ژوئن، شمار زیادی موشک رهگیر برای مقابله با موشکهای ورودی ایران مصرف کرده بود، به گفته یک مقام فعلی و یک مقام سابق آمریکایی.
متحدان کلیدی آمریکا، از جمله عربستان سعودی، قطر و مصر، با کاخ سفید تماس گرفتند تا خواستار خویشتنداری و دیپلماسی شوند، به گفته یک دیپلمات ارشد عرب و یک مقام حوزه خلیج فارس. این کشورهای عمدتاً سنیمذهب مدتهاست ایران شیعهمذهب را تهدیدی برای خود میدانند، اما بیش از آن از موجهای بیثباتی در سراسر منطقه هراس دارند.
مهمتر از همه، به گفته چند مقام، ترامپ به این نتیجه رسید که حمله به ایران اقدامی آشفته خواهد بود و ممکن است به تکانههای اقتصادی، جنگی گستردهتر و تهدیدهایی علیه ۳۰ هزار نیروی آمریکایی در خاورمیانه منجر شود — نه شبیه عملیاتهای «بزن و برو» که او برای نابودی قایقهای قاچاق مواد مخدر، دستگیری مادورو، هدف قرار دادن نیروهای داعش در سوریه یا آسیب زدن به برنامه هستهای ایران دستور داده بود.
یک مقام سابق آمریکایی که در جریان تصمیمگیری قرار داشت گفت: «او عملیاتهایی مثل ونزوئلا را میخواهد. این یکی خیلی بههمریختهتر بود.»
اعتراضات ایران، که بزرگترین اعتراضات در ۴۶ سال تاریخ جمهوری اسلامی به شمار میرود، فعلاً در برابر سرکوب خشونتبار دولت فروکش کرده است؛ سرکوبی که به گفته گروههای حقوق بشری بیش از ۳ هزار کشته بر جا گذاشته است. ارائه آمار دقیق دشوار است، زیرا تهران اینترنت و ارتباطات را بهطور کامل قطع کرده است.
یک مقام ارشد اروپایی که در تماس مستقیم با رهبری ایران بود گفت: «به نظر میرسد رژیم از یک گلوله جان سالم به در برده است.» اما به گفته او، ایرانیانی که با بهخطر انداختن جان خود به خیابانها آمدند، از عقبنشینی ترامپ خشمگین هستند و «احساس خیانت میکنند و کاملاً ویران شدهاند.»
اگرچه فعلاً احتمال حمله منتفی به نظر میرسد، ترامپ و مشاوران ارشدش گزینهها را باز نگه داشتهاند — و شاید در حال خریدن زمان باشند — زیرا گروه ضربت ناو هواپیمابر «یواساس آبراهام لینکلن» در حال اعزام به خاورمیانه است. به گفته مقامهای مطلع، این ناو روز جمعه در دریای جنوبی چین بود و بیش از یک هفته تا رسیدن به خاورمیانه فاصله داشت.
کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیهای گفت: «هیچکس جز خود رئیسجمهور ترامپ نمیداند او در قبال ایران چه خواهد کرد. رئیسجمهور هوشمندانه گزینههای زیادی را روی میز نگه داشته و مانند همیشه تصمیمهایی در راستای منافع آمریکا و جهان خواهد گرفت.»
تحلیل هزینه–فایده
در داخل کاخ سفید، ترامپ توصیههای متناقضی دریافت میکرد.
به گفته یک مقام آمریکایی و فردی نزدیک به کاخ سفید، معاون رئیسجمهور، جیدی ونس، که مدتها نسبت به درگیریهای خارجی بدبین بوده، از حمله به ایران حمایت میکرد. به گفته همان فرد، ونس استدلال میکرد که ترامپ با هشدار به ایران درباره کشتار معترضان، خط قرمزی تعیین کرده و باید آن را اجرا کند.
سهشنبه شب در دفتر بیضیشکل، جان راتکلیف، رئیس سیا و از تندروهای ضد ایران، با استفاده از آیپد امن مخصوص ارائههای اطلاعاتی ریاستجمهوری، ویدئوهایی محرمانه از خشونت رژیم علیه معترضان و اجساد در خیابانها به ترامپ نشان داد، به گفته مقام سابقی که در جریان تصمیمگیری بود. تصاویر احساسی در بحرانهای گذشته بر ترامپ اثر گذاشتهاند؛ تصاویر تکاندهنده حمله شیمیایی دولت سوریه به مردم خود در سال ۲۰۱۷، او را به صدور دستور حملات موشکی سوق داد.
سیا مأمور جمعآوری اطلاعات درباره خشونتها شده بود، هرچند مشخص نیست راتکلیف دیدگاه خود را درباره حملات نظامی ارائه کرده باشد.
سایر مشاوران ترامپ، از جمله ویتکاف و رئیس دفتر کاخ سفید، سوزی وایلس، خواستار احتیاط بودند. به گفته یک مقام ارشد آمریکایی، ویتکاف بهویژه نگرانیهای متحدان عرب منطقه را مستقیماً شنیده و میخواست از دور تازهای از خشونتهای تلافیجویانه جلوگیری کند. به گفته فردی دیگر، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری، استدلال میکرد که باید صبر کرد و اجازه داد تحریمهای اقتصادی علیه ایران اثر خود را بگذارند.
ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح و مشاور مورد اعتماد ترامپ، طبق گفته فردی مطلع، تمام روز در کاخ سفید حضور داشت.
ترامپ از سوی وزارت دفاع و نهادهای اطلاعاتی آمریکا درباره گزینههای حمله ارائههایی دریافت کرد، اما به گفته فردی نزدیک به دولت ترامپ، او به این نتیجه رسید که فایدهای در کار نیست و پیامدها بیش از حد سنگین است.
این فرد گفت: «آیا حمله به تغییر رژیم منجر میشد؟ پاسخ روشن است: نه. تأثیر منفی هر حملهای بیشتر از هر فایدهای در تنبیه رژیم بود. در نهایت، این یک تحلیل هزینه–فایده است.»
ایران متوجه جابهجایی داراییهای نظامی آمریکا شده بود و حمله قریبالوقوع به نظر میرسید. تهران با دولت ترامپ تماس گرفت. به گفته همان فرد، پیامی متنی از عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به ویتکاف «تا حدی فضا را آرام کرد».
اندکی پس از اطلاع از این پیام، ترامپ به خبرنگاران در دفتر بیضیشکل گفت که فهمیده است کشتارها متوقف خواهد شد. او روز جمعه، هنگام آماده شدن برای ترک کاخ سفید به مقصد اقامتگاه مارالاگو، گفت: «من احترام زیادی برای این موضوع قائلم که آنها لغو کردند.»
دهها هزار معترض بازداشت شدهاند و در زندانهای ایران به سر میبرند؛ زندانهایی که به گفته گروههای حقوق بشری به شکنجه و دیگر سوءرفتارها مشهورند.
پیام: «از اقدام نظامی پرهیز کنید»
ایران تنها کشوری نبود که با نگرانی فوری با کاخ سفید ارتباط برقرار کرد.
به گفته دیپلمات ارشد عرب و مقام حوزه خلیج فارس، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، عمان و دیگر متحدان عرب متحد شدند تا از ترامپ بخواهند گزینههای دیپلماتیک خود با ایران را حفظ کند.
این مقام حوزه خلیج فارس گفت: «پیام به واشنگتن این است که از اقدام نظامی پرهیز شود. عربستان، قطر، عمان و مصر در این موضوع همنظر بودند که چنین اقدامی پیامدهای امنیتی و اقتصادی برای کل منطقه خواهد داشت که در نهایت بر آمریکا نیز اثر میگذارد.»
به گفته یک دیپلمات سعودی و یک مقام آمریکایی، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان و رهبر عملی این کشور، در طول هفته تلفنی با ترامپ صحبت کرد تا دیدگاه خود را مطرح کند. او و رهبران دیگر متحدان آمریکا در خاورمیانه نگران نحوه واکنش تلافیجویانه ایران در صورت حملات آمریکا بودند.
به گفته چند مقام، ایران به کشورهای حوزه خلیج فارس هشدار داده بود که واکنش تلافیجویانهاش به اندازه واکنش پس از حمله آمریکا به تأسیسات هستهایاش در ماه ژوئن، حسابشده نخواهد بود؛ حملهای که در آن ایران ابتدا نیت خود را اعلام کرد و سپس حدود دوازده موشک به پایگاه العدید شلیک کرد. همچنین نگرانیهایی وجود داشت که نیروهای نیابتی ایران، از جمله حزبالله، حملات خود را آغاز کنند؛ خطری که بدون حضور یک گروه ضربت ناو هواپیمابر آمریکا در منطقه جدیتر میشد.
اسرائیل نیز آماده نبود، بهویژه بدون حضور گسترده نیروی دریایی آمریکا. به گفته فردی نزدیک به کاخ سفید، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، که در ماه ژوئن عملیات گسترده نظامی و اطلاعاتی علیه تأسیسات و دانشمندان هستهای ایران آغاز کرده بود، روز چهارشنبه با ترامپ تماس گرفت و از او خواست حمله نکند، زیرا اسرائیل بهطور کامل برای دفاع از خود آماده نبود. به گفته یک مقام آمریکایی، دو رهبر دو بار با یکدیگر گفتوگو کردند.
به گفته یک مقام آمریکایی، عامل کلیدی آسیبپذیری اسرائیل، نبود داراییهای بزرگ نظامی آمریکا بود؛ داراییهایی که اسرائیل طی ۲۱ ماه گذشته بهطور فزایندهای برای رهگیری حملات تلافیجویانه ایران به آنها متکی بوده است. این حمایت آمریکا هزینه فزایندهای برای ذخایر موشکهای رهگیر واشنگتن داشته است.
در طول روز چهارشنبه، متحدان عرب واشنگتن مطمئن نبودند که تلاشهای دیپلماتیکشان موفق خواهد شد. اما به گفته دیپلمات ارشد عرب، عاملی به نفع آنها، تردید ترامپ نسبت به این بود که گزینههای نظامی پیش رویش نتیجهای قاطع و قابل پیشبینی داشته باشند و پیامدهای مشکلساز منطقهای — یا برای سابقه درخشان خودش در استفاده سریع و تمیز از قدرت نظامی آمریکا — ایجاد نکنند.
به گفته یک دیپلمات سعودی، دو مقام اروپایی و فردی مطلع، لابیگری دیپلماتیک ترامپ را به عقبنشینی ترغیب کرد.
در پنتاگون در روز چهارشنبه، دستیاران رهبران ارشد آماده بودند تا در انتظار حملات آمریکا تا نیمهشب بمانند. حدود ساعت ۳:۳۰ بعدازظهر، به آنها اطلاع داده شد که میتوانند طبق روال عادی به خانه بروند.
به گفته فردی آشنا با روند کار، ونس در نهایت با تصمیم رئیسجمهور برای تعویق حمله موافقت کرد.
به گفته مقامها، رئیسجمهور در دو تا سه هفته آینده، زمانی که داراییهای آمریکا در حال حرکت به سوی منطقه مستقر شوند و نگرانیهای اسرائیل درباره حفاظت از خود کاهش یابد، فرصت دیگری برای تأیید حملات علیه ایران خواهد داشت.
انتظار نمیرود سطح تهدید به این زودی کاهش یابد. به گفته فردی که وضعیت را زیر نظر دارد، به فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا دستور داده شده است برای «ماه آینده» پشتیبانی سطح بالا بهصورت ۲۴ ساعته و هفتروزه برنامهریزی کند