جهش کمسابقه قیمت گوشت، مرغ و ماهی در ایران، همزمان با کاهش شدید قدرت خرید خانوارها، مصرف اقلام پروتئینی را به پایینترین سطح سالهای اخیر رسانده و نشانههای رکود تورمی را تشدید کرده است
افزایش ناگهانی و کمسابقه قیمت انواع گوشت در اواسط اردیبهشت ۱۴۰۵، بازار مواد پروتئینی ایران را وارد مرحله تازهای از التهاب کرده است. این وضعیت تنها به جهش قیمت گوشت قرمز محدود نمانده و به بازار مرغ، ماهی و سایر محصولات پروتئینی نیز رسیده است. در شرایطی که اقتصاد ایران همچنان با تورم مزمن، نوسانات ارزی و کاهش قدرت خرید خانوارها دستوپنجه نرم میکند، افزایش هزینه تامین حداقل سبد غذایی فشار مضاعفی را بر دهکهای متوسط و کمدرآمد تحمیل کرده است.
بررسی گزارشهای رسانههای داخلی و دادههای بازار نشان میدهد رشد قیمت در برخی اقلام پروتئینی در مقایسه با مدت مشابه سال قبل بیش از ۱۰۰ درصد بوده است- وضعیتی که همزمان با کاهش مصرف خانوارها، افت تقاضا و حتی افزایش مرجوعی کالا در فروشگاهها همراه شده است.
دادههای بازار نشان میدهد طی حدود ۱۰ ماه گذشته، قیمت انواع گوشت و فرآوردههای پروتئینی با افزایش چشمگیری همراه بوده، گوشت گوسفندی توزیع دولتی که تیرماه ۱۴۰۴ در محدوده هر کیلو ۵۵۰ تا ۶۰۰ هزار تومان عرضه میشد، اکنون در برخی فروشگاهها به بیش از یک میلیون و ۱۰۰ هزار تومان رسیده است، افزایشی نزدیک به ۹۰ تا ۱۰۰ درصد که در قیاس با سالهای اخیر کمسابقه است.
گوشت گوساله نیز شرایط مشابهی دارد. این محصول که کمتر از یک سال پیش در محدوده ۴۵۰ هزار تومان عرضه میشد، اکنون در بازه قیمتی ۸۵۰ تا ۹۵۰ هزار تومان قرار دارد؛ یعنی رشدی نزدیک به ۸۰ درصد.
افزون بر این، بررسی قیمتها در فروشگاههای زنجیرهای و مراکز عرضه مواد پروتئینی در روزهای پایانی اردیبهشت ۱۴۰۵ نشان میدهد روند افزایشی همچنان ادامه دارد. قیمت هر کیلو شقه گوسفندی بین ۹۸۰ هزار تا یک میلیون و ۱۵۰ هزار تومان، راسته گوسفندی در محدوده یک میلیون و ۳۰۰ هزار تومان و گوشت خورشتی گوساله بین ۸۵۰ تا ۹۵۰ هزار تومان عرضه میشود.
در بازار گوشت مرغ نیز افزایش قیمت ادامه دارد. هر کیلو مرغ گرم که حدود ۱۰ ماه قبل بین ۷۵ تا ۸۵ هزار تومان فروخته میشد، اکنون در برخی مناطق کشور به ۱۴۰ تا ۱۶۰ هزار تومان رسیده است. این افزایش، رشدی بین ۷۰ تا ۹۰ درصد را نشان میدهد.
بازار ماهی نیز از این وضع مستثنی نبوده است. قیمت ماهی شیر به حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان در هر کیلو رسیده و قیمت ماهی قزلآلا، که پیشتر در محدوده ۱۸۰ تا ۲۲۰ هزار تومان قرار داشت، اکنون به حدود ۴۵۰ تا ۶۰۰ هزار تومان افزایش یافته است. برخی گونههای دیگر دریایی نیز رشد قیمتی بالاتر از ۶۰ درصد را ثبت کردهاند.
بر اساس گزارشهای مرکز آمار، افزایش قیمت گوشت طی یک دهه اخیر در مجموع به حدود ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ درصد رسیده است؛ به این معنا که قیمت هر کیلو گوشت که در دهه ۱۳۹۰ حدود ۳۰ هزار تومان بود، اکنون به محدوده یک تا یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان رسیده است.
کاهش مصرف و تغییر الگوی غذایی خانوارها
همزمان با رشد قیمتها، آمارها از کاهش محسوس مصرف اقلام پروتئینی در کشور حکایت دارد. گزارشها نشان میدهد مصرف گوشت قرمز طی سالهای اخیر حدود ۵۰ درصد کاهش یافته و سرانه مصرف سالانه از بیش از ۱۲ کیلوگرم به حدود ۶ کیلوگرم رسیده است.
کارشناسان حوزه سلامت درباره پیامدهای این روند هشدار میدهند و معتقدند حذف تدریجی منابع پروتئینی از سفره خانوارها آثار بلندمدتی بر سلامت عمومی جامعه خواهد داشت.
مسعود رسولی، دبیر انجمن صنعت بستهبندی گوشت و مواد پروتئینی کشور، با تایید افت شدید تقاضا گفته است بازار در مقایسه با سال گذشته حدود ۵۰ درصد کاهش تقاضا داشته است. به گفته او، آمار جوجهریزی نیز از حدود ۱۶۰ میلیون قطعه در فروردین ۱۴۰۴ به حدود ۱۰۰ میلیون قطعه در فروردین ۱۴۰۵ کاهش یافته که نشانه افت تولید در سطح ۳۰ تا ۴۰ درصد است.
فعالان بازار نیز از تغییر محسوس رفتار مصرفکنندگان خبر میدهند. بسیاری از فروشندگان میگویند خرید گوشت قرمز اکنون در بسیاری از موارد به چند صد گرم محدود شده و حتی مرغ، که زمانی کالایی جایگزین و ارزانتر محسوب میشد، اکنون برای بخشی از جامعه دسترسپذیر نیست و به محصولی گرانقیمت بدل شده است.
برخی فروشگاهها همچنین از افزایش مرجوعی محصولات پروتئینی خبر میدهند. فروشندگان میگویند کاهش تقاضا باعث شده حجم سفارش روزانه را کاهش دهند تا از فساد و زیان ناشی از فروشنرفتن کالا جلوگیری شود.
یکی از کارکنان فروشگاههای زنجیرهای در گفتگو با ایندیپندنت بیان کرد که میزان سفارش برخی محصولات در مقایسه با گذشته ۵۰ تا ۶۰ درصد کاهش یافته، اما بهرغم این کاهش نیز میزان مرجوعی کالا همچنان رو به افزایش است.
در همین حال، ورود گوشت و مرغ به طرحهای فروش اقساطی فروشگاههای آنلاین، نشانه دیگری از فشار معیشتی بر خانوارها ارزیابی میشود. پیشنهاد خرید چند کیلو گوشت یا مرغ با اقساط چندماهه، وضعیتی را نشان میدهد که پیش از این سابقه نداشت.
همزمان گزارشهایی از افزایش مصرف سویا و مواد غذایی نشاستهای منتشر شده است، کالاهایی که بخشی از خانوارها برای جبران حذف اقلام پروتئینی به آنها روی میآورند.
شوک ارزی و هزینه تولید؛ عوامل اصلی گرانیهای جدید
فعالان صنعت دام و طیور، رشد نرخ ارز، افزایش هزینه واردات نهادههای دامی، افزایش قیمت انرژی، هزینههای حملونقل و تولید را از عوامل اصلی جهش قیمتها میدانند.
به گفته تولیدکنندگان، افزایش نرخ ارز موجب رشد شدید هزینه واردات ذرت، سویا و سایر نهادههای دامی شده است. همزمان هزینههای مربوط به دارو، واکسن، انرژی و نگهداری واحدهای تولیدی نیز افزایش یافته است.
روحالله زحمتکش، از فعالان این حوزه، گفته است که پس از تغییر نرخ ارز به ۱۱۲ هزار تومان، هزینه نهادهها تا حدود ۴۰۰ درصد افزایش یافت و قیمت مرغ نیز در مدت کوتاهی رشد قابل توجهی داشت.
با این حال، بسیاری از کارشناسان اقتصادی تاکید میکنند که مسئله اصلی فراتر از افزایش هزینههای تولید است و به نبود ثبات اقتصادی و تکرار شوکهای قیمتی بازمیگردد.
به باور آنان، بازار مواد غذایی ایران اکنون دچار نشانههای آشکار «رکود تورمی» است، وضعیتی که در آن قیمتها پیوسته افزایش مییابند اما تقاضا به دلیل افت قدرت خرید کاهش مییابد.
در سه سال گذشته نیز بارها بحران افزایش قیمت گوشت و مرغ تکرار شده و در هر دوره مقامهای دولتی وعده کنترل بازار و بازگشت ثبات را مطرح کردهاند. با این حال، روند عمومی بازار نشان میدهد اقلام پروتئینی بیش از گذشته از سفره بسیاری از خانوارهای ایرانی حذف و تامین حداقل نیاز غذایی برای بخشی از جامعه به چالشی ناگوار بدل شده است.