دولت چهاردهم به ریاست «مسعود پزشکیان» با ادعای دور کردن سایه جنگ از کشور بر سر کار آمده بود اما در دوره او دو بار جنگ و اکنون در آستانه جنگی دیگر قرار داریم. او آمده بود تا ایرانیان را از قفس آزاد کند و بساط فیلترینگ و قطع اینترنت را جمع کند. اما شدیدترین قطع اینترنت را ایرانیان در دوره او تجربه کردهاند. با این حال رییس دفتر او گفته است «بسیاری از مدیرانی که طی چند دهه در کشور مسوولیت داشتهاند، اذعان میکنند که سختترین دوره اداره کشور، دوره مسئولیت دولت چهاردهم است.»
پزشکیان در طول ماههای جنگ نه تنها نتوانست ابتکار عمل را در سیاست خارجی یا معیشت مردم به دست بگیرد، بلکه با اتخاذ رویکرد مدیریت وضع موجود، عملا مجری تصمیمات نهادهای فرادستی شد. موضوعی که دعوت او از نخبگان و متخصصان برای اداره کشور را عملا به حاشیه راند. در نبود چهرههای متخصص و تضعیف آنها در این دولت، جنگ نیز مزید بر علت شده و وضعیت اقتصادی کشور را بدتر کرد، وضعیتی که حداقل نمود آن در رقم تورم ۸۳ درصدی است. در این شرایط پزشکیان با تکیه بر ادبیات صرفهجویی و روایت سازی پیرامون وحدت ملی، در تلاش است تا از وقوع اعتراضات مردمی به خاطر همه نارساییها جلوگیری کند، اما گویا عنانی در دستان او نیست.
استعفا و تلاش برای مشروعیتیابی
در دهم خرداد ماه شبکه «ایران اینترنشنال»، در خبری اعلام کرد مسعود پزشکیان در نامهای رسمی به دفتر «مجتبی خامنهای»، رهبر جدید جمهوری اسلامی، خواستار کنارهگیری از سمت خود شده است. این رسانه همچنین نوشت در این نامه استعفا پزشکیان به وجود اختلافات ساختاری در اداره کشور و مسلط شدن «طیفی خاص از فرماندهان سپاه » بر امور اشاره کرده است.
این چهارمین بار است که خبر استعفای رییس دولت چهاردهم منتشر میشود. اما اینبار دولت و رسانههای نزدیک به آن به سرعت واکنش نشان دادند. خیلی سریع، تصاویری از حضور پزشکیان در مراسم اختتامیه رویداد ورزشی «قهرمان ایران» منتشر شد و تصویری از او که میگفت: «تا جان در بدن دارم ادامه میدهم. یا با قدرت عرصه را مدیریت میکنیم یا شهید میشویم.»
همچنین بلافاصله ۴ نفر از اعضای دولت، این خبر را بخشی از «عملیات روانی» و «شایعهپردازی» شبکههای خارجی برای ایجاد شکاف و ناامیدی در انسجام ملی توصیف کرده و آن را بهشدت تکذیب کردند. «مهدی طباطبایی» معاون ارتباطات و اطلاع رسانی دفتر رییس جمهور و «علی احمدنیا» رییس امور اطلاعرسانی دولت، با اشاره به «بازیهای مضحک رسانهای» و «رسانههای کذاب خارجنشین»، بر تداوم مسیر خدمترسانی رییسجمهور تحت هدایتهای مقام معظم رهبری تأکید ورزیدند. «الیاس حضرتی» رییس شورای اطلاعرسانی دولت و «فاطمه مهاجرانی» سخنگوی دولت نیز ضمن اشاره به تکراری بودن اینگونه اخبار بیاساس، با بیان اینکه دولت با تمام توان مشغول حل مسائل کشور و بهبود زندگی مردم است، خاطرنشان کردند که ملت و دولت برای حفظ منافع ملی و با تکیه بر وحدت و همدلی، بدون توجه به حاشیهسازیها، مسیر خود را ادامه خواهند داد.
رسانههای نزدیک به جریان اصلاح طلب معتقدند که اقدام رسانه «ایراناینترنشنال» ادامه همان خطر تندورهای داخل است. چرا که هر دو تاکیدشان بر «اختلاف پزشکیان و رهبری» و «اختلاف دولت و نظامیان» در موضوع جنگ است. اما شواهدی که گفته این روزنامهها را تایید کند چندان در دسترس نیست و آنچه در تهران بیشتر به گوش میرسد اختلافات است. چنان که پیشتر نیز گزارش شده بود پزشکیان با فرماندهان سپاه به ویژه «احمد وحیدی» فرمانده این نهاد دچار چالشهای جدی است.
با وجود این اختلافات اما بسیاری در روزهای گذشته کوشیدند تا بر هر آنچه بوده پرده بپوشند. روزنامه «اطلاعات»، موضوع استعفا را با شخصیت پزشکیان پیوند زده و نوشت ادعای استعفای او، حتی پیش از آنکه نیازمند تکذیب رسمی باشد، از درون با منطق شخصیت سیاسی و رفتار عملی او ناسازگار است. پزشکیان از آغاز نشان داده نه در پی قهرمانسازی از خود است، نه سیاست را میدان نمایش فردی میفهمد.
اما جالبتر آنجاست که بلافاصله بعد از این خبر «محسن حاجیمیرزایی»، رییس دفتر رییسجمهور به قم برای دیدار با برخی از مراجع رفت. در یکی از این دیدارها «حسین نوری همدانی» تصریح کرد: «دکتر پزشکیان نیز با اخلاص و جدیت برای رفع مشکلات و نواقص موجود تلاش میکند که این امر شایسته تقدیر است.» البته او انتقاداتی در زمینه وضعیت اقتصادی هم از دولت داشت و گفت «نظارت کافی بر قیمتها و کنترل بازار مشاهده نمیشود.» با این حال همه موانع را قابل رفع دانست
همچنین «موسی شبیری زنجانی» از دیگر مراجع قم میگوید: «دولت آقای پزشکیان؛ دولتی برجسته است. همه برخود وظیفه میدانند که به این جمع ممتاز کمک کنند تا مشکلات حل و مرتفع شود. انشالله با عنایت حضرت ولیعصر ارواحنا فدا مشکلات حل و مرتفع خواهد شد.» این دیدارها در شرایطی که دولت پشتوانه چندانی ندارد، راهکاری برای مشروعیت یابی از مراجع دینی بود.
وضعیت مردم، اقتصاد و راهبرد «وحدت»
دولت پزشکیان در مواجهه با نارضایتیهای انباشتهشده، «وحدت و انسجام ملی» را به خط مقدم دفاعی خود تبدیل کرده است. رییسجمهور در ۱۷اردیبهشت ۱۴۰۵، با تأکید بر اینکه این انسجام، مهمترین سرمایه کشور در عبور از بحرانهاست، اعلام کرد: «امروز رمز موفقیت جمهوری اسلامی ایران در همبستگی، وحدت کلمه و پرهیز از اختلافات داخلی نهفته است.» این فراخوان، اگرچه در ظاهر دعوتی اخلاقی است، اما راهبرد نظام سیاسی برای عبور از شکافها و نارضایتیهای اجتماعی در موقعیت بحرانی جنگ و پس از آن است. شکافهایی که دولت نگران است با طرح انتقادها و گلایههای مدنی، به چالشی برای موجودیت ساختار قدرت تبدیل شود. چنان که وزارت اطلاعات در ۶ خرداد ماه یکی از اقدامات دشمن در پس از جنگ را «تشدید فشارهای اقتصادی و متعاقب آن، انجام تحریکات گوناگون اجتماعی توسط عوامل دشمن و رسانههای مزدور فارسیزبان بیگانه، با سوء استفاده از برخی کمبودها و گرانیها» دانست.
پزشکیان با تاکید بر وحدت تلاش دارد که در مقابل نقدها بایستد. وی در همان سخنرانی ۱۷اردیبهشت گفته بود: «اگرچه نقدها و گلایههای متعددی وجود دارد، اما در شرایط کنونی حفظ انسجام ملی و جلوگیری از شکاف داخلی، اولویتی فراتر از هر اختلاف و انتقادی دارد.» اما از سوی دیگر سعی میکند انتظارات را نیز واقعی کند. در گردهمایی روابطعمومیها هشدار داد که نمیتوان هم بر طبل جنگ کوبید، هم علیه مذاکره شعار داد، و هم از گرانی نالید. او میگوید: «منطقی حرف زدن و جواب گرفتن با شعار ممکن نیست» و با تأکید بر اینکه «دروغ بدترین گناه است» روی خطر دوگانگی میان پیام سیاسی و واقعیت اجتماعی دست میگذارد.
دلیل تاکید پزشکیان بر عدم دادن «پیام غلط» و تلاش او برای تبیین وضعیت به مردم به نظر بیشتر به خاطر نگرانی او از تبعات وضعیت اقتصادی است. او شریان اصلی کشور را شریان اقتصادی میداند که اگر شکست بخورد، کشور شکست خواهد خورد. با این حال معتقد است که «تداوم برخی محدودیتها و فشارهای خارجی، بهویژه در حوزه دسترسی به منابع و ظرفیتهای اقتصادی، پیچیدگیهای خاصی را برای ادارۀ کشور ایجاد کرده است.» با این حال او در ۷ فروردین در بازدید از یکی از فروشگاههای زنجیرهای، با ادبیاتی که سعی در عادیسازی شرایط داشت، گفت هر مرکز عرضه کالا «سنگری در برابر جنگ ترکیبی» است و تأکید کرد: «حفظ آرامش بازار و اطمینانبخشی به شهروندان در خصوص وفور کالا، کمتر از مجاهدت در جبهههای نبرد نیست.»
پزشکیان از یک سو نگران تامین کالا است و بارها اعلام کرد: «دولت با تمام قوا در خدمت مردم است و اجازه اختلال در خدماترسانی را نخواهد داد» از سوی دیگر نگران تامن انرژی است. او در این مدت بارها تاکید کرده است که باید همه مردم صرفه جویی کنند. حتی وقتی او در نشست تخصصی شورای همکاری دولت و دانشگاه با موضوع مدیریت بحران آب، بدون کت نشسته بود، روزنامههای اصلاحطلب نوشتند: «رییسجمهور برای مدیریت انرژی کت خود را از تن درآورد.»
به نام صلح برای جنگ
در حوزه سیاست خارجی، دولت پزشکیان روایتی از «اخلاقِ قدرت» ساخته که سعی دارد آن را در تقابل با «قدرت بیمسوولیت» غرب قرار دهد. رییسجمهور در ۱۵اردیبهشت، با طرح این دیدگاه که قدرت بدون اخلاق در آیین ایرانی بیمعناست، تصریح کرد: «ایران نماینده قدرت اخلاقمدار و مسئول است و دشمنانش مظهر قدرت بیمسئولیت و غیر پاسخگو.»
این تصویرسازی از جنگ، در حالی است که روند تحولات از ۹اسفند ۱۴۰۴ و پس از کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی، دولت را به سمت مدیریت یک بحران وجودی برد. پزشکیان در همان روزهای نخست، با اعلام آغاز به کار شورای موقت رهبری، بر تداوم مسیر دفاعی تأکید کرد. او نیز مانند بسیاری از مسوولان کشور بخشی از فرایند دفاعی را در خیابان میدید. در پیام نوروزی ۱ فروردین ۱۴۰۵، حماسه حضور مردم را نه هوش مصنوعی، بلکه «خروش ملتی بیدار» نامید و گفت: «مردم روزهدار ما حتی یک روز سنگر خیابانها را خالی نکردند» و تاکید کرد «این حماسه جاری، روح بلند ملت ایران است که هیچ قدرتی تاب ایستادگی در برابر آن را ندارد.»
او از آغاز جنگ به نظر میرسد که چندان با منطقهای شدن جنگ همراه نبوده و در این مدت از مذاکرات، با گفتن این جلمه که «اگر مذاکره نکنیم چه کنیم؟» استقبال کرده است، موضوعی که چندان خوشایند طیف تندرو نبوده است. با چنین رویکردی او در تلاش بوده است تا آتشبس را مشروع و دستاورد حاکمیت جلوه دهد. در ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ و پس از برقراری آتشبس نوشت: «آتشبس با پذیرش اصول کلی مورد نظر ایران، ثمره خون رهبر شهیدمان خامنهای بزرگ و دستاورد حضور همه مردم در صحنه بود.»
او در تمام طول جنگ از یک سو هم از جنگ حمایت کرده و بارها از نیروهای مسلح تقدیر کرده است و هم تلاش کرده تا از دیپلماسی حمایت کند. با این حال او نه در دیلپماسی نقش پررنگی داشته و نه جایگاهی در میدان جنگ بلکه نهایت نقش او مدیریت جنگ بوده است. موضوعی که اساسا آمده بود تا اتفاق نیفتد. پزشکیان پس از انتخاب خود به ریاست جمهوری نوشتهبود:«من آمدهام تا با هم، سایه تحریم و تهدید و جنگ را از ایران دور کنیم، به دنبال صلح پایدار و آرامش و همکاری در منطقه و گفتوگو و تعامل سازنده با جهان باشیم و همه اینها را در خدمت منافع ملی کشور و نیازهای مردم قرار دهیم.»
رییسجمهور قطع ارتباط
مسعود پزشکیان در دوران تبلیغات انتخاباتی وعده داده بود: «اگر به ریاست جمهوری برسم، قطع و یقین، این روند فیلترینگ که زندگی مردم را متاثر کرده و مردم را عصبانی میکند را تغییر خواهم داد.» او به این بسنده نکرد و در اظهارنظری دیگر گفت: «اینترنت را باید آزاد کنیم. من اگر انتخاب شدم جلوی فیلترینگ خواهم ایستاد و کسب و کارهای تعطیل شده را بازیابی خواهم کرد.» با این حال، تضاد معناداری میان این وعده و کارنامه او وجود دارد؛ چرا که دوره ریاستجمهوری او با سه تجربه قطع گسترده اینترنت در ایران همراه بود. جنگ ۱۲ روزه، دیماه خونین و سه ماه خاموشی اخیر اینترنت.
پژوهشگران حوزه اینترنت بارها در سالهای گذشته گفتهاند که قطع اینترنت در ایران یک تصمیم حاکمیتی است و دست رییس جمهور نیست. اما در همین روزها یکی از نمایندگان مجلس اعلام کرد: «تصمیمات مربوط به اینترنت در شورای عالی فضای مجازی و با امضای رییسجمهور اتخاذ میشود.» او تاکید کرد که دولت برای قبول نکردن مسئولیت این کار دارد «نمایش رسانهای» میدهد. در نهایت، دوشنبه ۴ خرداد ۱۴۰۵، پزشکیان مصوبه ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی را برای بازگرداندن اینترنت به وضعیت پیش از ۱۸ دی ابلاغ کرد و «احسان چیتساز»، معاون وزیر ارتباطات، این اقدام را «پنجرهای به سمت ثبات، عقلانیت و آینده» خواند. اینگونه برقراری بخشی از اتصال اینترنت دستاورد دولتی شد که خود در قطع آن نقش داشت.
اما یک هفته پس از این ابلاغ، دادههای فنی و روایت کارشناسان تصویر متفاوتی را نشان میدهد. بسیاری از ناظران وضعیت موجود را نه بازگشت به شرایط عادی، بلکه یک «بازگشایی ناقص» و «آشوب در دسترسی» توصیف کردهاند. از نظر آنها این روند بازگشایی «نه یکدست و نه قابل پیشبینی» است و نه یک بازگشت حتی به آنچه پیش از ۱۸ دی بود. تداوم اختلالها برای بخشی از جامعه و رشد تقاضا برای استفاده از فیلتر شکنها نشان میدهد که اتصال به شبکه جهانی همچنان با موانع جدی روبروست. وضعیت چنان است که برخی آن را «خبردرمانی» نامیدهاند.