اکثریت انسانهایی که جذب نظرات نیروهای مختلف طیف چپ از زمان انقلاب مشروطه تا امروز شدهاند، نه بر اساس خواندن کتابهای تئوریک از مارکس، انگلس یا لنین بوده است ، بلکه به دلیل برخورد مستقیم با مسائل اجتماعی ، سیاسی و اقتصادی به این جریانات پیوستهاند. آنان نه در یک زمینه، بلکه در چندین زمینه همیشه هماندیشه بودهاند و درد مشترک داشتهاند: عدالت اجتماعی، اعتراض به توزیع نادرست ثروت و توزیع نادرست قدرت، مبارزه برای آزادی بیان و اندیشه و آزادی مطبوعات، فساد، اختلاس…..
پرسش کلیدی این است:
آیا این مسائل در جامعه ایران حل شده است؟
و مهمتر، چگونه میتوان برای این مبارزه بیامان—که متأسفانه همچنان و بی وقفه ادامه دارد—حداکثر نیرو را، حتی با حداقل هماندیشی، گرد یک محور مشترک جمع کرد؟
نشستهام به در نگاه میکنم…
دریچه آه میکشد.
تو از کدام راه میرسی؟
خیال دیدنت چه دلپذیر بود…
جوانیام در این امید پیر شد.
نیامدی و دیر شد.
نیامدی و… دیر شد.
ه.ا. سایه
این «تو» که سایه در باره آن می سراید سالهاست برای ما یک نام مانوس و غریبی دارد:
آزادی.
اما بخش بزرگی از این دیر رسیدن، نه فقط کار استبداد و سرکوب، بلکه محصول شکست کسانی است که هم عاقل، هم دلسوز و هم دانا هستند—روشنفکران و احزاب چپ ایران.
از ابتدای «انقلاب» ۵۷، چپ ایران—با وجود شمار اندک اعضا به دلیل سال های استبداد محمدرضا پهلوی—با سرمایهای عظیم از تجربهٔ مبارزه، زندان و تئوری وارد میدان شد. اما خیلی زود، نخستین فرصت تاریخی خود را در «جبههٔ متحد خلق» و با حمایت سیاسی از جمهوری اسلامی از دست داد. حزب توده ایران و سازمان فدائیان خلق ایران (اکثریت) با اتکا به تحلیل «اتحاد ضدامپریالیستی»، به همکاری با حاکمیت نوپا تن دادند و در دههٔ ۶۰، به بهای از دست دادن استقلال سیاسی، ضربهای مهلک به سرمایهٔ اجتماعی خود زدند الف- . این شکاف تاریخی، که پیشتر هم بیاعتمادی را میان نیروهای چپ دامن زده بود، برای دههها فضای درونی آنان را مسموم کرد.
در دهههای بعد، این احزاب به تبعید در آمدند؛ اما به جای استفاده از تجربه تلخ گذشته برای همگرایی واستحکام بیشتر ، در ائتلافها و نشستهای مشترک، بارها بر سر همان گذشته با یکدیگر درگیر شدند ب- . هر گفتوگو به بازجویی تاریخی و تعیین تکلیف برای «خطاهای دهه ۶۰» بدل شد.
دهه ۱۳۸۰، موج تازهای از تلاش برای وحدت شکل گرفت. اتحاد جمهوریخواهان ایران در دی ۱۳۸۲ با حضور حدود ۷۰۰ نفر در برلین شکل گرفت تا پل همگرایی جمهوریخواهان سکولار باشد پ- . اما از همان آغاز، بحثهای فرسایشی بر سر نام، تقدم و جایگاه گروهها انرژی آن را تحلیل برد. این تشکل، هرچند هنوز روی کاغذ فعال است و در اسفند ۱۴۰۱ با چهار گروه دیگر «همگامی برای جمهوری سکولار–دموکرات» را بنیان گذاشت ت- ، هرگز نتوانست به نیرویی تعیینکننده بدل شود.
همزمان، شورای همکاری نیروهای چپ و کمونیست با حضور احزابی چون حزب کمونیست ایران، حزب کمونیست کارگری ایران–حکمتیست، سازمان اتحاد فداییان کمونیست، سازمان فداییان خلق (اقلیت)، راه کارگر و… تشکیل شد تا پراکندگی تاریخی چپ را درمان کند ث- . اما نشستهای متعدد—از جمله نشست ۱۸ و ۱۹ فروردین ۱۴۰۳ در آلمان ج- —نتوانست بر دیوارهای فرقهای و وسواس «خلوص ایدئولوژیک» غلبه کند.
و در این میان، دهها نشست و کنفرانس مشترک اپوزیسیون در اروپا و آمریکا—از استکهلم تا لندن و لسآنجلس—به جای تدوین راهبرد علیه جمهوری اسلامی، به میدان تسویهحساب شخصی، جدلهای بیپایان تئوریک، و دعوا بر سر ترتیب امضا و چینش صندلیها بدل شد چ- . دغدغهها، به جای «چگونه میتوانیم حکومت را به چالش بکشیم»، این بود که «نام جبهه چه باشد»، «چه کسی در عکس وسط بایستد» و «آیا این گروه گذشته ما را به رسمیت میشناسد یا نه».
شما دانا هستید، اما داناییتان را علیه هم بهکار میبرید.
دلسوز هستید، اما فقط برای پرچم کوچک خود.
عاقل هستید، اما عقلتان را نه برای شکستن زنجیر، بلکه برای تراشیدن اختلافاتتان مصرف میکنید.
برایتان «خلوص ایدئولوژیک» مهمتر از پیروزی آزادی بوده است.
آزادی نیامد—نه فقط بهخاطر دشمنی که در کاخ قدرت نشسته، بلکه بهخاطر دشمنی که در ذهن کسانی بود که حاضر نشدند دست دیگری را، حتی برای شکستن زنجیر، بفشارند.
بدانید که تاریخ همان جملهٔ آخر شعر را برایتان تکرار خواهد کرد:
نیامدید و دیر شد.
و این دیر شدن را، نه مردم، نه آزادی، نه نسل آینده، هیچکدام نخواهد بخشید.
استکهلم
۱۳ آگوست ۲۰۲۵
فرشید نوروزی
منابع و پاورقیها
الف- «حزب توده ایران و سازمان فدائیان خلق (اکثریت) در دهه ۶۰»، گفتوگوها و اسناد منتشرشده در کتاب چپ در تنگنا، نشر اختران، ۱۳۹۲.
ب- «تاریخچه روابط احزاب چپ ایران در تبعید»، وبسایت بیداران، ۱۴۰۰.
پ- گزارش برگزاری همایش مؤسس اتحاد جمهوریخواهان ایران، برلین، دی ۱۳۸۲ – آرشیو گویانیوز.
ت- «تشکیل همگامی برای جمهوری سکولار–دموکرات در ایران»، بیانیه مشترک پنج حزب، ۱۸ اسفند ۱۴۰۱، ویکیپدیای فارسی.
ث- معرفی «شورای همکاری نیروهای چپ و کمونیست»، وبسایت سازمان فدائیان (اقلیت).
ج- گزارش نشست ۱۸–۱۹ فروردین ۱۴۰۳ شورای همکاری نیروهای چپ و کمونیست، آلمان – وبسایت فدائیان اقلیت.
چ- خاطرات و یادداشتهای منتشرشده از کنفرانسهای اپوزیسیون، نشریه چشمانداز ایران و گفتوگوهای پراکنده در بیبیسی فارسی.