تلاشهای دیپلماتیک و جزئیات بازسازی نظامی
ایالات متحده و ایران جمعه در سلطنت عمان جلساتی را برگزار کردند تا از وقوع درگیری دیگری جلوگیری کنند.
کارشناسانی که برنامههای هستهای و موشکی ایران را از نزدیک رصد میکنند، صحت تحلیل «نیویورک تایمز» را تأیید کردهاند. این تحلیل شامل بررسی حدود ۲۰ سایت است که در جریان درگیری ۱۲ روزه در ژوئن گذشته (خرداد ۱۴۰۴)، توسط اسرائیل یا ایالات متحده هدف قرار گرفته بودند. یافتههای این روزنامه نشان میدهد که عملیات ساختوساز در بیش از نیمی از این مکانها در جریان است.
نکات مهم از دیدگاه کارشناسان:
-
محدودیتهای نظارتی: کارشناسان هشدار دادهاند که ابعاد کامل این بازسازیها همچنان نامشخص است؛ چرا که تصاویر ماهوارهای تنها نمای هوایی از عملیات ساختمانی را ارائه میدهند (و از آنچه در زیر زمین میگذرد اطلاعات دقیقی در دست نیست).
-
اولویت کوتاهمدت: تصاویر بررسیشده نشان میدهند که تعمیرات در بسیاری از تأسیسات موشکی بلافاصله پس از حملات آغاز شده است. این امر گویای آن است که ایران تولید موشک را به عنوان اولویت فوری خود برگزیده است.
دیدگاه کارشناس: «جان کیوز»، مشاور مرکز مطالعات سلاحهای کشتار جمعی در دانشگاه دفاع ملی واشنطن، در این باره میگوید: «تهدید اسرائیل، پایگاههای آمریکایی و متحدان منطقهای به حملات موشکی، یکی از معدود گزینههای باقیمانده برای ایران است تا از تکرار حملات به تأسیسات هستهای خود بازدارندگی ایجاد کند.»
در مقابل، کارشناسان میگویند تصاویر ماهوارهای از تأسیسات هستهای اصلیِ آسیبدیده، تنها تعمیرات جزئی و تلاشهایی برای مستحکمسازی را نشان میدهند که فقط در ماههای اخیر شتاب گرفته است.
مقامات غربی و اسرائیلی نشانههای ناچیزی یافتهاند که گویای پیشرفت چشمگیر ایران در بازسازی توانایی غنیسازی سوخت هستهای یا ساخت کلاهک هستهای باشد.
تصاویر ماهوارهای نشان میدهند که در طول چند ماه گذشته، عملیات بازسازی در دوازده تأسیسات موشکی یا بیشتر، از جمله سایتهای تولید، به انجام رسیده است.
برآوردهای اطلاعاتی حاکی از آن است که ایران از زمان حملات ژوئن (خرداد ماه)، برنامه موشکهای بالستیک خود را تا حد زیادی بازسازی کرده است.
«سام لیر»، پژوهشگر همکار در «مرکز مطالعات منع گسترش سلاحهای هستهای جیمز مارتین» در مونتری کالیفرنیا، میگوید: «تمرکزی که بر بازسازی برنامه موشکی معطوف شده است، با آنچه در برنامه هستهای میگذرد، تضاد آشکاری دارد.»
احیای سریع مرکز موشکی شاهرود
«لیر» اشاره کرد که به نظر میرسد تأسیسات آزمایش موشکی «شاهرود» با سرعتی خیرهکننده بازسازی شده و احتمالاً ظرف چند ماه پس از حملات، دوباره به چرخه فعالیت بازگشته است. او خاطرنشان کرد که هنگام بارش برف در ماه گذشته، برفهای روی جادههای این مرکز به سرعت پاکسازی شده و برف روی پشتبامها ذوب شده بود؛ امری که نشاندهنده فعال بودن این سایت است. او افزود: «شاهرود بزرگترین و مدرنترین کارخانه تولید موشکهای سوخت جامد ایران است، بنابراین منطقی است که اینقدر مورد توجه قرار گیرد.»
وضعیت ایستای سایتهای هستهای
برخلاف بخش موشکی، کارشناسان میگویند سه مرکز اصلی غنیسازی ایران — اصفهان، نطنز و فوردو — متوقف به نظر میرسند. استراتژی امنیت ملی کاخ سفید (منتشر شده در نوامبر) نیز تأکید کرده که حملات، برنامه هستهای ایران را «بهطور قابلتوجهی تخریب کرده است.»
عملیات پنهانکاری زیر سقفهای جدید
از ماه دسامبر، ایران در دو مرکز اقدام به نصب سقف کرده است که تشخیص عملیات بازسازی داخلی را از طریق ماهواره دشوار میکند. کارشناسان معتقدند این اقدام ممکن است تلاشی برای بازیابی تجهیزات و داراییها بدون رصد هوایی باشد، در حالی که بسیاری از آسیبهای سطحی ماه ژوئن هنوز مشهود است.
-
نطنز: در مرکز غنیسازی نطنز، آسیبهایی که در اوایل دسامبر دیده میشد، اکنون با یک سازه سقف سفید پوشانده شده است. «مؤسسه علوم و امنیت بینالمللی» (ISIS) این ساختمان را همان «ایستگاه غنیسازی آزمایشی سوخت» شناسایی کرده است.
-
اصفهان: در مجتمع هستهای اصفهان، حملات چندین ساختمان روی زمین از جمله تأسیسات تبدیل اورانیوم را ویران کرد. تصاویر دسامبر نشان میدهد ساختمانهای تخریبشده با سقف پوشانده شدهاند.
تحرکات در تونلهای زیرزمینی و «جبل المعول»
در نزدیکی تأسیسات روی زمین اصفهان، موانع جدیدی در ورودی یکی از تونلهای کوهستانی نصب شده است که برخی معتقدند میزبان یک تأسیسات غنیسازی مخفی است. همچنین در سایت زیرزمینی جدیدی در نزدیکی نطنز موسوم به «جبل المعول» (کوه کلنگگز)، ورودیهای تونل در ماههای اخیر تقویت شدهاند.
اورانیوم مدفون زیر آوار
«جوزف راجرز»، پژوهشگر مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (CSIS)، میگوید تا همین اواخر بیشتر فعالیتها حول سایتهای هستهای صرفاً جهت ارزیابی خسارت و تثبیت وضعیت (مانند آواربرداری) بوده و تلاش گستردهای برای خارج کردن تجهیزات دیده نشده است. با این حال، او هشدار داد که ایران همچنان ذخایر اورانیوم غنیشده — سوختی که به ماده درجه تسلیحاتی نزدیک است — را در اختیار دارد. گزارشهای اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل حاکی از آن است که اورانیوم غنیشده در سه سایت مورد حمله در ماه ژوئن، همچنان در همانجا زیر آوار مدفون مانده و دستنخورده است.
در نهایت، «مؤسسه علوم و امنیت بینالمللی» در گزارش هفته گذشته خود از افزایش فعالیتها در اصفهان خبر داد که جدیدترین مورد آن، پر کردن ورودی تونلها با خاک تازه بوده است.
ابهام در فعالیتهای هستهای و کوههایی از خاک
«دیوید آلبرایت»، رئیس مؤسسه (ISIS)، اظهار داشت که توده کردن خاک احتمالاً «به منظور آمادگی برای یک حمله است، که به طور ضمنی نشان میدهد چیزی ارزشمند در داخل وجود دارد»؛ چیزی که احتمالاً همان اورانیوم غنیشده است. آلبرایت افزود هنوز مشخص نیست ایران دقیقاً چه میکند، «اما این تردید رو به افزایش است که آنها در حال بازسازی برنامهای هستند تا قادر به ساخت سلاحهای هستهای باشند… البته ما معتقد نیستیم که این موضوع فعلاً فوری یا قریبالوقوع باشد.»
تحولات مشکوک در مجتمع نظامی «پارچین»
طبق گزارش این روزنامه، تحول مهم دیگری در مجتمع نظامی پارچین (در جنوب شرقی تهران) مشاهده شده است؛ مکانی که ایران در آن چاشنیهای انفجاری پرقدرت (که میتوانند به عنوان محرک یا صاعقهزن کلاهکهای هستهای استفاده شوند) را آزمایش کرده است. تصاویر ماههای اخیر نشان میدهند که یک محفظه استوانهای بزرگ به طول حدود ۴۵ متر (۱۵۰ فوت) ظاهراً به تازگی در این تأسیسات ساخته شده است.
نکات مربوط به سایت پارچین:
-
سابقه حملات: این سایت در حملات ژوئن گذشته هدف قرار نگرفت، اما در سال ۲۰۲۴ توسط اسرائیل هدف قرار گرفته بود.
-
تحصین دفاعی: طبق گزارش اخیر مؤسسه علوم و امنیت بینالمللی، این مکان با پدافندهایی مانند توپخانه ضدهوایی تقویت شده است.
-
اهمیت سازه جدید: در گزارش مربوط به این محفظه (اتاقک) جدید آمده است: «اگرچه نمیتوان هدف نهایی این تأسیسات جدید را از طریق تصاویر ماهوارهای تعیین کرد، اما ساختوسازهای جدید نشاندهنده اهمیت استراتژیک آن است.»
