ادامه کاوشها در جیرفت میتواند روایت رایج درباره آغاز تمدن را از میانرودان به فلات ایران منتقل کند
شهر باستانی جیرفت، یکی از مهمترین محوطههای باستانی ایران که بسیاری از باستانشناسان آن را از کلیدیترین نقاط برای شناخت تمدنهای اولیه جهان میدانند، بار دیگر با خطر تخریب و شهرکسازی روبرو است.
به گزارش ایلنا، اداره راه و شهرسازی جیرفت که پیشتر در سال ۱۴۰۲ با مجوزی مشروط، عملیات تسطیح بخشی از این محوطه را آغاز کرده بود، پس از برخورد با لایههای باستانی و توقف پروژه، اکنون در تلاش است مجوز تازهای برای گمانهزنی جدید (حفاریهای محدود و آزمایشی) دریافت کند؛ اقدامی که کارشناسان آن را برای بقایای «شهر باستانی دقیانوس» یک تهدیدی جدی میدانند.
حمیده چوبک، باستانشناس و مسئول تعیین عرصه و حریم شهر باستانی جیرفت، به ایلنا گفت این محوطه اساسا نیازی به گمانهزنی دوباره ندارد، زیرا آثار باستانی در سراسر منطقه آشکار است. او تاکید کرد که بقایای دیوارها، سفالها، آجرها و ساختارهای معماری بهوضوح در سطح زمین دیده میشود و جیرفت یک شهر کامل تاریخی است که باید به سایتموزه و پارک باستانشناسی تبدیل شود.
این محوطه که با نام «محله کمادین خرابههای شهر قدیم» در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده، در کنار هلیلرود قرار دارد و سال ۱۳۱۰ با شماره ۵۲ به ثبت ملی رسیده است. با این حال متاسفانه نام جیرفت بیش از هر چیز با یکی از بزرگترین غارتهای آثار تاریخی ایران گره خورده است.
در اوایل دهه ۱۳۸۰، حفاریهای غیرمجاز در منطقه به شکل گستردهای جریان داشت. خبرگزاری ایسنا سال ۱۳۸۳ گزارش داد اشیای پنجهزار ساله این منطقه حتی با کامیون به مرزهای آبی کشور منتقل میشوند و بازار فروش آنها در برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس و حراجیهای لندن، نیویورک و پاریس رونق دارد.
در همان زمان، خبرنگاران محلی میگفتند مسئولان تنها به ثبت تعداد چاله حفاری اکتفا میکنند، در حالی که خریداران عتیقه ظرف کمتر از یک ساعت در منطقه با حفاران و فروشندگان ارتباط میگرفتند و حتی برخی قاچاقچیان برای ارزشگذاری اشیا به موزه کوچک شهر مراجعه میکردند.
با وجود این غارت گسترده، باستانشناسان معتقدند هنوز بخش بزرگی از ظرفیت تاریخی جیرفت زیر خاک باقی مانده است. اهمیت این منطقه زمانی بیشتر شد که پژوهشهای تازه در جنوبشرق ایران، بهویژه در محوطه «کنار صندل»، فرضیههای قدیمی درباره خاستگاه تمدن را به چالش کشید.
کاوشهای باستانشناسی نشان داده بود تمدن جیرفت حدود پنج هزار سال پیش در دره هلیلرود شکوفا شد؛ تمدن عصر برنز که برخی پژوهشگران آن را همزمان یا حتی قدیمیتر از تمدنهای میانرودان میدانند. کشف الواح گلی و سنگی با نشانههای ابتدایی نوشتار در تپههای دوقلوی کنار صندل این احتمال را مطرح کرد که جیرفت در شکلگیری نخستین نظامهای نوشتاری و شهرنشینی نقشی اساسی داشته باشد؛ موضوعی که میتواند روایت رایج درباره آغاز تمدن را از میانرودان به فلات ایران منتقل کند.
کاوشهای قبلی در این منطقه تا سال ۱۳۸۶ زیر نظر یوسف مجیدزاده انجام شد، اما پس از آن، حدود ۱۷ سال متوقف ماند تا اینکه در آبان ۱۴۰۳، هشتمین فصل کاوشها به سرپرستی سیدمنصور سیدسجادی از سر گرفته شد. او اعلام کرد هدف این فصل شناسایی ساختارهای معماری شهر، از جمله بخشهای اداری، صنعتی و مسکونی است و اضافه کرد که به دلیل وسعت بسیار زیاد محوطه، زمان و بودجه اختصاصیافته برای حفاری کافی نیست.
در همین حال، رسانههای محلی همچنان هرازگاه از شناسایی و بازداشت حفاران غیرمجاز در منطقه خبر میدهند. فقر و بیکاری در جنوب کرمان از یک سو و نبود مرزبندی مشخص، کمبود نیروهای حفاظتی و گستردگی محوطه از سوی دیگر باعث شده است قاچاقچیان آثار تاریخی از وضعیت اقتصادی مردم محلی سوءاستفاده کنند و روند حفاریهای غیرقانونی متوقف نشود.
باستانشناسان میگویند در حالی که نه کاوشهای علمی با بودجه کافی ادامه یافته و نه از ظرفیت تاریخی جیرفت برای توسعه و رفاه منطقه استفاده شده، اکنون این خطر وجود دارد که بخشی از یکی از مهمترین گنجینههای تاریخی ایران، پیش از آنکه رازهایش آشکار شود، زیر بولدوزرهای شهرکسازی نابود شود.