آمارها نشان میدهد موج مهاجرت تحصیلی ایرانیان به دیگر کشورها با افزایش روبرو شده و شمار ایرانیان دانشجو در خارج از کشور با ثبت رکورد جدیدی از ۱۱۰ هزار نفر عبور کرده است.
«خبرنامه امیرکبیر» با استناد به تازهترین دادههای رسمی منتشر شده از سوی مؤسسه آمار یونسکو (UIS) و همچنین آمارهای ملی کشورهای مقصد، اعلام کرده روند مهاجرت تحصیلی ایرانیان در سالهای اخیر با شتابی کمسابقه ادامه یافته و به ثبت رکوردهای جدید منجر شده است.
دادههای مؤسسه آمار یونسکو نشان میدهد تعداد دانشجویان ایرانی شاغل به تحصیل در کشورهای آمریکای شمالی و اروپای غربی در سال ۲۰۲۳ به ۶۰ هزار و ۹۹ نفر رسیده است. این رقم در سال ۲۰۲۲ برابر با ۴۹ هزار و ۵۳۴ نفر بوده و تنها در فاصله یکسال، افزایشی بیش از ۱۰ هزار و ۵۰۰ نفر را ثبت کرده است.
مقایسه این آمار با سال ۲۰۰۰ که شمار دانشجویان ایرانی در این مقاصد ۱۰ هزار و ۴۹۵ نفر گزارش شده بود، از رشد حدود شش برابری طی ۲۳ سال حکایت دارد؛ این آمار صرفاً شامل آمریکای شمالی (ایالات متحده و کانادا) و اروپای غربی است و دانشجویان ایرانی در کشورهایی مانند ترکیه، آسیای شرقی و اروپای شرقی را در بر نمیگیرد.
همزمان، جدول «۱۰ مقصد اصلی دانشجویان ایرانی» که بر پایه جدیدترین دادههای در دسترس تا سال ۲۰۲۴ تنظیم شده است، نشان میدهد شمار کل دانشجویان ایرانی خارج از کشور از ۶۰ هزار و ۳۹۹ نفر در سال ۲۰۲۰ به ۱۱۰ هزار و ۸ نفر رسیده است؛ افزایشی که بیانگر رشد ۸۲ درصدی این جمعیت در فاصله تنها چهار سال است.
بر پایه این جدول، ترکیه با ۲۸ هزار و ۹۲۴ دانشجو در سال ۲۰۲۴ در رتبه نخست جذب دانشجویان ایرانی قرار دارد. شمار دانشجویان ایرانی در این کشور نسبت به سال ۲۰۲۰ رشدی ۱۵۸ درصدی را ثبت کرده است.
کانادا با ۲۴ هزار و ۹۶۰ دانشجو در سال ۲۰۲۳ دومین مقصد اصلی دانشجویان ایرانی است و آلمان با ۱۳ هزار و ۲۷۹ دانشجو در سال ۲۰۲۳ در جایگاه سوم قرار دارد.
ایتالیا با ۱۳ هزار و ۸۱ دانشجو در سال ۲۰۲۴ رتبه چهارم و ایالات متحده آمریکا با ۱۲ هزار و ۴۳۰ دانشجو در سال ۲۰۲۴ در رتبه پنجم قرار گرفتهاند.
بر اساس همین دادهها، ایتالیا بالاترین نرخ رشد را در میان مقاصد اصلی داشته و شمار دانشجویان ایرانی در این کشور نسبت به سال ۲۰۲۰ بیش از ۲۱۱ درصد افزایش یافته است.
پس از آن، ترکیه با ۱۵۸ درصد و استرالیا با ۱۰۳ درصد رشد، در رتبههای بعدی قرار دارند. در ایالات متحده آمریکا نیز تعداد دانشجویان ایرانی از ۹ هزار و ۶۱۴ نفر در سال ۲۰۲۰ به ۱۲ هزار و ۴۳۰ نفر در سال ۲۰۲۴ رسیده است.
مجموع این ارقام از ثبت یک جهش کمسابقه در مهاجرت تحصیلی ایرانیان طی سالهای اخیر حکایت دارد؛ جهشی که در بازه زمانی کوتاه، به افزایش چشمگیر حضور دانشجویان ایرانی در مقاصد اصلی آموزشی جهان منجر شده است.
افزایش شمار دانشجویان ایرانی خارج از ایران در شرایطی با افزایش روبرو شده که بهرام صلواتی، پژوهشگر و مدیر پیشین رصدخانه مهاجرت ایران، خردادماه امسال تأکید کرده بود که تنها یک درصد دانشجویان مهاجر به ایران برمیگردند. او این موضوع را «خطرناک» و نشاندهنده «فرار بیبازگشت نخبگان» دانست.
از سال ۱۴۰۰ روند مهاجرت تحصیلی ایرانیان سرعت یافته و در حالیکه پیشتر طی یک دهه این آمار دو برابر افزایش یافته بود، از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ و در یک بازه چهار ساله این آمار دو برابر شد.
افزایش بحرانهای اقتصادی از جمله تورم و نبود فرصتهای شغلی با درآمد مناسب، تشدید فشارهای امنیتی در دانشگاهها پس از اعتراضات ۱۴۰۱، کاهش اعتبار دانشگاهی و نبود امکانات پژوهشی مناسب از جمله عوامل موثر در مهاجرت تحصیلی جوانان ایرانی اعلام میشود.
این مشکلات نه تنها دانشجویان بلکه اساتید دانشگاه را نیز تشویق به مهاجرت کرده است. مهدی ابطحی، معاون پژوهشی وزارت علوم، هفته گذشته اعلام کرد بیش از هزار نفر از اساتید و پژوهشگران در ۵ سال اخیر مهاجرت کرده و جذب دانشگاهها در دیگر کشورها شدهاند.
پرویز اجلالی جامعهشناس و مدیر گروه جامعهشناسی شهر انجمن جامعهشناسی ایران شهریورماه امسال درباره علت گسترده شدن موج مهاجرت با بیان اینکه «رابطه مستقیمی میان سیاستهای اقتصادی وسیاسی و مهاجرت وجود دارد» گفته بود «تا اقتصاد تکان نخورد، موج مهاجرت ادامه دارد.»
به عقیده این جامعهشناس «ماجرا ساده است؛ مثل فشار اُسمزی (گذر زندگی) است. هرجا کار و فعالیت و پول باشد، آدمها به آنسو حرکت میکنند. اقتصاد ایران عملاً در وضعیت رکود و متوقف مانده؛ تورم بالا و رکود تورمی شدید و بیکاری به شکل گسترده، به ویژه در میان تحصیلکردهها، بیداد میکند.»
پرویز اجلالی افزوده بود «ما امروز نسلی از فارغالتحصیلان با سطح علمی خوب داریم که تا مرز ۴۰ سالگی رسیدهاند، اما هرگز شغل مناسبی پیدا نکردهاند، بهخصوص همانهایی که جدیتر درس خوانده بودند. این گروه بخش مهمی از مهاجران فعلی را تشکیل میدهد و تجربه نشان داده هر جا بروند، موقعیتهای شغلی مطلوبی به دست میآورند.»
این جامعهشناس با اشاره به کاهش کیفیت آموزش در ایران طی سالهای گذشته گفته بود «مؤسسات آموزش عالی، برای بقا ناچارند هر سال با هر معدل و سطحی دانشجو بپذیرند؛ حتی در مقطع دکتری که اغلب اعتبار علمی آن زیر استاندارد است. نتیجه این چرخه، انبوهی از فارغالتحصیلان است، چه آنهایی که تحصیلات باکیفیت داشتهاند و چه کسانی که آموزش ضعیف دیدهاندکه در نهایت گروه زیادی از آنها در ایران بیکار میمانند. وقتی به خارج میروند، حتی آنهایی که پایه علمی ضعیفتری دارند، به سرعت مهارتهای لازم را یاد میگیرند و خود را تطبیق میدهند و عمدتا موفق میشوند.»