برخلاف کشورهای حوزه خلیج فارس، ترکیه هدف حملات تلافیجویانه ایران قرار نگرفته است.
لیزی پورتر استانبول ۴ مارس ۲۰۲۶
مانند بسیاری از دهها هزار ایرانی ساکن ترکیه، «علی» نیز با شنیدن خبر درگذشت رهبر معظم، آیتالله علی خامنهای، غرق در شادی شد. علی که خواست تنها نام کوچکش منتشر شود، گفت: «او به جهنم رفته است. کمکم ایران در حال درست شدن است.»
دیگران در خیابانهای شهرهایی مانند استانبول به جشن و پایکوبی پرداختند و مرگ رهبر معظم را راهی به سوی آیندهای متفاوت و بهتر برای میهن خود دانستند.
اما برای رهبران در آنکارا، این خبر چندان خوشایند نبود. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، ضمن درخواست برای بازگشت به دیپلماسی جهت هدایت منطقه به سوی نوعی ثبات، گفت: «من از درگذشت رهبر کشور همسایهمان ایران، آیتالله علی خامنهای، عمیقاً متأثر هستم.»
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران (سمت چپ) و رجب طیب اردوغان، همتای ترکیهای او، در نشست سران سازمان همکاری اقتصادی (اکو) در خانکندی، آذربایجان؛ ژوئیه ۲۰۲۵.
این واکنش به معنای همسویی رهبری ترکیه با ایران نیست. دو کشور رابطهای بیثبات و عملگرایانه (پراگماتیک) دارند: رقابتهای منطقهای میان آنها وجود دارد، از جمله در سوریهی پس از اسد، جایی که با فروپاشی نفوذ تهران، نفوذ آنکارا به شدت افزایش یافته است.
ترکیه نسبت به آنچه حمایت همسایهاش از حزب کارگران کردستان (PKK) میبیند، مشکوک است؛ گروهی شبهنظامی که با نیروهای نیابتی ایران در عراق مرتبط است و آنکارا آن را تهدید شماره یک امنیت ملی خود میداند. در عین حال، این دو کشور با یکدیگر تجارت میکنند و روابط دیپلماتیک خود را حفظ کردهاند. ترکیه از ایران گاز طبیعی وارد میکند و آنها ۵۳۰ کیلومتر مرز مشترک دارند؛ هر دو طرف خواهان حفظ ثبات این مرز هستند.
بهرغم اختلافات با ایران، آنکارا با مداخله نظامی خارجی مخالف بود، بهویژه مداخلهای که درست زمانی رخ داد که ایالات متحده و ایران تا همین پنجشنبه گذشته در حال مذاکره برای یک توافق هستهای جدید بودند. ترکیه بخشی از آن دیپلماسی پشتپرده بود: هاکان فیدان، وزیر امور خارجه، تماسهای تلفنی دیروقت شبانهای با همتای ایرانی خود، عباس عراقچی، و همچنین با مقامات عمان (که میانجی رسمی مذاکرات هستهای اکنون متوقفشده بود) داشت.
با جایگزین شدن جنگ به جای دیپلماسی، کشورهای منطقه از جمله ترکیه با موازنه قدرت جدیدی روبرو شدهاند. این وضعیت شامل اسرائیلی است که بهنظر میرسد با استفاده از نیروی نظامی خشن و بدون محدودیت، به دنبال تغییر رژیم در ایران است، و تهرانی که با حملات تلافیجویانه به همسایگان خود در خلیج فارس در پاسخ به حملات آمریکا و اسرائیل، پلهای پشت سر خود را خراب کرده است.
واکنش آنکارا
به گفته تحلیلگران و مقامات، از زمان آغاز جنگ در روز شنبه، آنکارا به دنبال مهار درگیری نظامی طولانیمدت با پیامدهای نامشخص بوده است. ترکیه که پیش از این با بحرانهای اوکراین، سوریه و عراق احاطه شده، نیازی به یک همسایه بیثبات دیگر ندارد.
یک مقام ارشد ترکیه که خواست نامش فاش نشود، به «نشنال» (The National) گفت: «ترکیه خواهان هیچ درگیری در منطقه نیست.» او حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را «کاملاً غیرقانونی و نامشروع» توصیف کرد و افزود: «ترکیه طرف این درگیریها نیست و از آنها خشنود نمیباشد.»
آنکارا همچنین نگران است که جنگ باعث سرازیر شدن موج گستردهای از پناهجویان شود. اگرچه چنین جابهجاییهایی هنوز رخ نداده است، اما در کشوری که در حال حاضر میزبان میلیونها آواره است و با سالها مشکلات اقتصادی دستوپنجه نرم میکند، این اتفاق بسیار ناخوشایند خواهد بود. همچنین ترکیه میخواهد از تحریک احتمالی جاهطلبیهای جداییطلبانه در میان برخی گروهها در ایران، بهویژه در میان جمعیت کرد، جلوگیری کند؛ چرا که این امر میتواند تلاشهای اخیر ترکیه برای انحلال و خلع سلاح PKK را به خطر بیندازد.
در حالی که نظرسنجی اخیر مرکز «متروپل» در آنکارا نشان داد که نزدیک به ۶۰ درصد ترکها خواهان تغییر رژیم در ایران هستند، رهبری این کشور محتاطتر عمل میکند. کشته شدن آقای خامنهای لزوماً به معنای پایان فوری جمهوری اسلامی نیست؛ فرآیند انتخاب جانشین رهبر معظم در تهران هماکنون در جریان است و بیثباتی بیشتر دقیقاً همان چیزی است که آنکارا میخواست از آن اجتناب کند.
صنم چنگیز، پژوهشگر مرکز مطالعات خلیج فارس در دانشگاه قطر، به نشنال گفت: «برای ترکیه، مخاطرات فراتر از مدیریت ریسک معمول است، زیرا این کشور دقیقاً در خط آتش قرار دارد.»
آقای اردوغان علاوه بر محکوم کردن کشته شدن آقای خامنهای، گفت که از «حملات آمریکایی-اسرائیلی» به ایران که اسرائیل را مقصر تحریک آن میداند، «عمیقاً متأثر و نگران» است. روابط بین دولت اردوغان و دولت بنیامین نتانیاهو در اسرائیل بر سر جنگ غزه به شدت تیره شده است.
هاکان فیدان روز دوشنبه گفت ترکیه بر این باور است که اسرائیل به دنبال تغییر رژیم در ایران است تا تهدیداتی را که در آنجا میبیند «بهطور کامل، هم برای امروز و هم برای آینده، از بین ببرد.»
به همین ترتیب، بورجو اوزچلیک، پژوهشگر ارشد مؤسسه سلطنتی خدمات متحد (RUSI)، به «نشنال» گفت که آنکارا بحران فعلی را «بخشی از تلاش اسرائیل برای هژمونی منطقهای» میبیند. او افزود: «این نوع نگاه اساساً برای ترکیه چالشبرانگیز است، بهویژه با توجه به عمق اصطکاک در روابط دوجانبه که اکنون در پایینترین حد خود قرار دارد.»
آقای اردوغان همچنین حملات تلافیجویانه ایران در سراسر خلیج فارس را «بدون توجه به دلیل آن، غیرقابل قبول» خواند و محکوم کرد. آنکارا در سالهای اخیر برای بازسازی روابط گاه متشنج خود با شرکای عرب در خلیج فارس تلاش کرده و رشد تجارت را در اولویت قرار داده است.
ترکیه نیز مانند دیگران، حملات به زیرساختهای نفت، گاز و کشتیرانی در خلیج فارس را راهی برای مختل کردن بازارهای انرژی و بخشی از استراتژی ایران برای بالا بردن هزینه جنگ برای ایالات متحده میداند. آقای فیدان در این باره گفت: «ایران فکر میکند با بمباران این مناطق، آمریکا را برای توقف جنگ تحت فشار قرار میدهد، اما این اتفاق نخواهد افتاد.»
تلاش برای تنشزدایی
ترکیه اکنون به دنبال تنشزدایی در سریعترین زمان ممکن است. درست مانند دیپلماسی پرتبوتابی که پیش از وقوع درگیری فعلی در جریان بود، آنکارا در حال گفتگو با سایر تصمیمگیرندگان است تا احتمال گسترش بیشتر بحران در منطقه را به حداقل برساند.
مقام ارشد ترکیهای به «نشنال» گفت: «ترکیه تمام تلاش خود را برای صلح و در درجه اول، یک آتشبس به کار میبندد. از طریق این حملات هیچ نتیجهای حاصل نخواهد شد. دیپلماسی باید دوباره وارد میدان شود.»
در دو روز نخست جنگ، آقای اردوغان تأیید کرد که با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، و مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، گفتگو کرده است. هاکان فیدان نیز با ۱۵ وزیر امور خارجه دیگر، از جمله وزرای ایران، امارات، عمان و قطر صحبت کرد. یکی از مقامات وزارت خارجه ترکیه گفت که در این تماسها «گامهایی که میتوان برای پایان دادن به حملات برداشت، ارزیابی شد.»
صنم چنگیز معتقد است با توجه به اینکه ایران شرکای خود در خلیج فارس را (که زمانی نقشهای کلیدی میانجیگری با غرب را ایفا میکردند) خشمگین کرده، آنکارا در موقعیتی قرار گرفته است که میتواند بین آنها میانجیگری کند. او گفت: «ترکیه اکنون کاری را انجام میدهد که در آن تخصص دارد: ایفای نقش به عنوان کانال ارتباطی بین طرفها، خواه میان ایران و آمریکا باشد، یا ایران و پادشاهیهای خلیج فارس. من نقش آنکارا را بهویژه در این جنگ بسیار حیاتی میبینم؛ نقشی که فراتر از مدیریت بحران است، زیرا مخاطرات بسیار بالا است.»
چرا ترکیه از حملات در امان مانده است؟
ترکیه، به عنوان عضو ناتو، تاکنون از حملات تلافیجویانهای که ایران علیه کشورهای حوزه خلیج فارس انجام داده، در امان مانده است؛ این در حالی است که مواضع پیش از جنگ ترکیه شباهتهای زیادی به آن کشورها داشت: مخالفت با استفاده از حریم هوایی یا خاک خود برای حملات آمریکا علیه ایران، و تلاش برای دیپلماسی و تنشزدایی. پایگاه هوایی اینجرلیک در آدانا و پایگاهی در ازمیر، میزبان واحدهای نیروی هوایی آمریکا به عنوان بخشی از ماموریت ناتو هستند. ترکیه دومین ارتش بزرگ این ائتلاف را داراست و به عنوان بخشی از استراتژی دفاعی اروپا در برابر روسیه، جایگاه ویژهای دارد.
بورجو اوزچلیک معتقد است حمله عمدی ایران به خاک ترکیه، مثلاً به اینجرلیک، «تنش در ابعادی بسیار وسیعتر» خواهد بود. او میگوید:«این اقدام به معنای تقابل مستقیم با یک عضو ناتو است که یکی از بزرگترین ارتشهای این پیمان را دارد. چنین اتفاقی خطر تبدیل شدن یک جنگ منطقهای به یک بحران بینالمللی گسترده را افزایش میدهد، زیرا فشار فوری برای پاسخ دستهجمعی ناتو و تلافیجویی ترکیه ایجاد میکند.»
مارک روته، دبیرکل ناتو، در گفتگو با اردوغان تأیید کرد: «ما همیشه آماده بازدارندگی و دفاع در برابر هر تهدیدی، از هر سو، هستیم.» همچنین هاکان فیدان در پاسخ به سوالی درباره احتمال حمله به ترکیه گفت: «ترکیه همیشه از خود دفاع خواهد کرد؛ ما هم اراده و هم توانایی لازم برای این کار را داریم.»
ریسکهای جایگزین و روابط با واشینگتن
خانم اوزچلیک اشاره میکند که خطر جایگزین برای ترکیه این است که ایران بهصورت غیرمستقیم، از طریق فعالیتهای سایبری، خرابکاری، حملات گروههای نیابتی در کشورهای ثالث یا حوادثی که بر مسیرهای کشتیرانی و انرژی ترکیه تأثیر میگذارد، به این کشور ضربه بزند.
در حالی که اردوغان رابطه مستحکمی با دونالد ترامپ دارد، انتقاد مستقیم او از عملیات در ایران، انحرافی از مواضع معمولاً محتاطانهتر او در قبال اقدامات واشینگتن است. به گفته ریکاردو گاسکو، هماهنگکننده سیاست خارجی در مؤسسه «استانپل»، همسویی بیشتر آنکارا با واشینگتن به روند تنشها در روزهای آینده بستگی دارد. او میگوید اگر ایران و گروههای نیابتی حملات را تشدید کنند، واشینگتن ممکن است به دنبال همکاریهای عمیقتر با ترکیه در قالب نظارت و هشدار زودهنگام باشد.
با این حال، بعید است ترکیه اجازه دهد از پایگاههایش برای حمله مستقیم به ایران (برخاستن یا نشستن جنگندهها) استفاده شود. گاسکو میگوید: «این یک خط قرمز سیاسی بزرگ برای آنکارا است، زیرا خطر تلافیجویی و واکنشهای داخلی را افزایش داده و ژست میانجیگرانه ترکیه را تضعیف میکند.»
تهدیدات کُردی و آمادگی نظامی
برخی تحلیلگران مانند صنم چنگیز معتقدند ایران بهخوبی میداند که این جنگ ناتو نیست، بلکه جنگ آمریکا و اسرائیل است و ترکیه مسئولیتی در آن ندارد. اما اگر تهدیدی از سوی شاخه ایرانی PKK (پژاک) ایجاد شود، ترکیه ابزارهای مقابله را دارد. گاسکو تأکید میکند:«حتی اگر تشدید تنشها باعث جسور شدن بازیگران مرتبط با PKK یا پژاک شود، ترکیه بیدفاع نیست. این کشور تجربه عملیاتی، ساختار امنیتی فرامرزی پایدار و شبکه اطلاعاتی و نظارتی پیشرفتهای دارد که میتواند بهسرعت فعال شود.»