تلاشها برای آغاز مذاکرات هنوز به ثمر ننشسته است
تلاشهای دیپلماتیک ناکام در میان تشدید تنشهای نظامی؛ آمریکا و ایران در آستانه درگیری
شماری از دولتهای خاورمیانه در تلاشاند تا ایالات متحده و ایران را به سمت مذاکره سوق دهند تا از وقوع درگیری احتمالی جلوگیری کنند؛ تلاشهایی که تاکنون به دلیل پافشاری هر دو طرف بر مواضع خود، نتیجهای نداشته است.
این تلاشهای دیپلماتیک اکنون که ایالات متحده تجهیزات نظامی بیشتری را به منطقه منتقل کرده و رئیسجمهور ترامپ تهدیدهای تازهای مبنی بر حمله به ایران در صورت عدم دستیابی به توافق مطرح کرده، فوریت جدیدی یافته است.
مقامات آمریکایی گفتهاند که ترامپ گزارشهایی درباره گزینههای حمله دریافت کرده که بهصورت مشترک توسط کاخ سفید و پنتاگون تدوین شده است. به گفته آنها، یکی از این گزینهها «طرح بزرگ» نام دارد که شامل بمباران گسترده تأسیسات رژیم و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی توسط ایالات متحده است. گزینههای محدودتر شامل حمله به اهداف نمادین رژیم است تا در صورت عدم توافق ایران برای توقف فعالیتهای هستهای، فضا برای تشدید بمبارانها فراهم شود، یا گزینههایی مانند حملات سایبری به بانکهای ایرانی یا تحریمهای شدیدتر.
تاکنون، ایران بر خطوط قرمز دیرینه خود در مذاکرات پایبند مانده، در حالی که ایالات متحده شرایط مدنظر خود برای توافق را سختتر کرده است.
بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر، روز چهارشنبه تماسهای جداگانهای با همتای ایرانی خود و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، داشت اما پیشرفتی حاصل نشد. افراد مطلع از این گفتگوها گفتند که ایران به شدت با شرایط آمریکا مخالفت کرده و هشدار داده است که در صورت حمله آمریکا، اهداف در سراسر منطقه در تیررس خواهند بود. به گفته افراد مطلع، تلاشهای قطر، عمان و عربستان سعودی در روزهای اخیر نیز به همین ترتیب بینتیجه بوده است.
ترکیه، عضو ناتو — که رئیسجمهور آن، رجب طیب اردوغان، روابط نزدیکی با ترامپ دارد — نیز واشنگتن را به مذاکره با ایران تشویق میکند تا از درگیریای که دولت ترکیه آن را بیثباتکننده میداند، جلوگیری شود. طبق گفته یک مقام آگاه، اردوغان در تماسی تلفنی با ترامپ در روز چهارشنبه، پیشنهاد مذاکرهای سهجانبه میان خود و رؤسای جمهور آمریکا و ایران را مطرح کرد.
مقامات وزارت خارجه ترکیه اعلام کردند که هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، روز چهارشنبه با همتای ایرانی خود، عباس عراقچی، درباره تلاشها برای کاهش تنشها گفتگو کرده است. قرار است عراقچی روز جمعه به ترکیه سفر کند.
فیدان روز چهارشنبه در مصاحبه با الجزیره گفت: «ایران آماده مذاکره مجدد درباره پرونده هستهای است. توصیه من به آمریکاییها همیشه این بوده است: پروندهها را با ایران یکییکی ببندید. با هستهای شروع کنید، آن را ببندید و سپس به سراغ بقیه بروید. اگر همه آنها را به صورت یکجا ارائه دهید، هضم و پردازش آن برای دوستان ایرانی ما بسیار دشوار خواهد بود و حتی ممکن است گاهی تحقیرآمیز به نظر برسد.»
شکست تلاشهای دیپلماتیک خطر درگیری نظامی را افزایش میدهد، چرا که ایالات متحده یک ناوگروه هواپیمابر، اسکادرانهایی از جنگندهها و سامانههای دفاع موشکی بیشتری را برای پشتیبانی از حمله احتمالی به منطقه میآورد.
ترامپ روز چهارشنبه در شبکههای اجتماعی نوشت: «امیدوارم ایران به سرعت ‘سر میز بیاید’ و بر سر یک توافق منصفانه و عادلانه مذاکره کند.» او هشدار داد: «زمان رو به پایان است» و با اشاره به حملات سال گذشته آمریکا به سایتهای هستهای ایران افزود: «حمله بعدی بسیار بدتر خواهد بود!» یک مقام کاخ سفید پیشتر از اظهار نظر درباره مذاکرات با ایران خودداری کرد.
نیکول گراجفسکی، عضو برنامه سیاست هستهای در موقوفه کارنگی برای صلح بینالمللی، گفت: «ایران و ایالات متحده همچنان چنان شکاف عمیقی در مواضع خود درباره مسئله هستهای دارند که هر پیشنهاد دیپلماتیک مورد تأیید یکی از آنها، برای دیگری غیرقابل قبول خواهد بود. بنابراین این مسئله آنها را در بنبستی قفل کرده که هیچیک حاضر به امتیاز دادن در مواضع خود نیستند.»
این تحولات شرایط را به بهار گذشته بازمیگرداند، زمانی که تلاشهای ترامپ برای مذاکره جهت برچیدن برنامه هستهای ایران شکست خورد و جنگ ۱۲ روزه این کشور با اسرائیل در گرفت که ایالات متحده در اواخر آن وارد درگیری شد. این بار خطرات برای حاکمان مذهبی ایران حتی بالاتر است. این کشور در ابتدای سال با اعتراضات گستردهای لرزید که تنها با سرکوبی مرگبار که هزاران کشته بر جای گذاشت، خاموش شد. اقتصاد ایران بدون رفع تحریمها که نیازمند امتیازات تحقیرآمیز در برنامه هستهای است، در حال فروپاشی است و راه گریز چندانی ندارد. و تهدید حمله آمریکا نیز واضح است.
با این حال، ایران فعلاً بر سه اصلی که رویکردش در مذاکرات با غرب را طی دو دهه گذشته تعیین کرده، پایبند مانده است. ایران اصرار دارد که تحت فشار وارد مذاکراتی نخواهد شد که نتایج آن از پیش توسط آمریکا تعیین شده باشد. این کشور حاضر نیست از آنچه حق خود برای غنیسازی اورانیوم در داخل میداند دست بکشد و تمایلی به مذاکره درباره محدودیتها بر برنامه قدرتمند موشکی بالستیک خود ندارد.
این شرایط در تضاد با تلاشهای واشنگتن برای وادار کردن تهران به مذاکرات سریع زیر سایه تهدید نیروی نظامی است. آمریکا خواهان توافقی است که شامل غنیسازی صفر در ایران و انتقال ذخایر اورانیوم غنیشده ایران به خارج، همراه با محدودیتهایی بر موشکهای بالستیک و مهار نیروهای نیابتی منطقهای ایران باشد.
در حالی که مقامات آمریکایی بهار گذشته گفته بودند حاضرند پیش از مذاکراتی که جزئیات را تعیین میکند، بر سر یک چارچوب کلی توافق کنند، این انعطافپذیری از زمان تضعیف موقعیت ایران در ماه ژوئن دیگر مشاهده نشده است. قطر و عمان به دنبال راههایی برای احیای مذاکرات، از جمله نوعی پیمان عدم تجاوز بودهاند، اما افراد مطلع میگویند این تلاشها نتیجهای نداشته است.
پست ترامپ در شبکههای اجتماعی روز چهارشنبه میگفت که یک «ناوگان عظیم» با «سرعت، قدرت، اشتیاق و هدفمندی» در حال حرکت است و افزود که این نیرو «آماده، مایل و قادر است تا در صورت لزوم مأموریت خود را با سرعت و خشونت به انجام رساند.» تقویت نیروهای پنتاگون در منطقه شامل یک ناو هواپیمابر به همراه سه ناوشکن موشکانداز، جنگندهها و سامانههای دفاع موشکی است.
مقامات ایرانی تهدید به تلافی گسترده علیه پایگاهها، کشتیهای جنگی و متحدان آمریکا در منطقه میکنند. عراقچی روز چهارشنبه در شبکههای اجتماعی گفت: «نیروهای مسلح شجاع ما — با انگشتانی روی ماشه — آمادهاند تا فوراً و با قدرت به هرگونه تجاوز علیه خاک، هوا و دریای عزیزمان پاسخ دهند.»
ژان نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، گفت که به نشانه انزوای فزاینده ایران، اتحادیه اروپا روز پنجشنبه توافق کرد گامی را بردارد که واشنگتن مدتهاست خواستار آن است: قرار دادن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست سازمانهای تروریستی. این اقدام تأثیر اقتصادی عمدهای بر ایران نخواهد داشت، زیرا سپاه پاسداران هماکنون تحت تحریمهای آمریکا و اتحادیه اروپا قرار دارد. اما این حرکت نشاندهنده سختتر شدن قابلتوجه مواضع اروپا پس از سرکوب معترضان توسط ایران است.
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، در مسیر ورود به نشست وزرای خارجه اتحادیه گفت که اقدام اتحادیه اروپا سپاه را در کنار القاعده، حماس و داعش قرار میدهد. او گفت: «اگر مانند یک تروریست عمل کنید، باید با شما مانند تروریستها رفتار شود.» در واکنش، عراقچی در شبکههای اجتماعی این اقدام را یک نمایش تبلیغاتی خواند و اتحادیه اروپا را به دامن زدن به تنشها در خاورمیانه متهم کرد.